Crispr tarixi nədir? Crispr üçün Çinlə ABŞ arasındakı patent müharibələri

Alimlər 20-ci əsrdə DNA-nı, 21-ci əsrdə isə DNA-nı istədikləri kimi necə redaktə edəcəklərini kəşf etdilər

ABŞ və Çin səhiyyədə inqilab yaradacaq gen müalicəsi üsulu Crispr patenti üçün razılaşdı. İndiyə qədər bilinən ən bahalı patent olan bu genetik texnologiyanın dəyərinin 100 milyard dollar olduğu düşünülür. Bu razılaşma Kaliforniya Universiteti tədqiqatçılarının hazırladığı Crispr / Cas9 sistemi üzərindən oldu. Harvard Universiteti tədqiqatçılarının da oxşar Crispr sistemi patenti üçün müraciətlərinin olduğunu bilirik və iki ölkənin razılaşmasından sonra necə mövqe tutacaqlarını maraqla gözləyirik.

Crispr texnologiyası ilə gen redaktəsi şübhəsiz bu əsrin ən böyük biotexnologiya sıçrayışıdır. Bu irəliləyiş ötən əsrin ən mühüm elmi tapıntılarından sayılan DNA-nın kəşfi qədər vacibdir. Crispr sistemi DNA-da hədəflənmiş dəyişiklikləri etmək üçün çox yaxşı nəticə verən və nisbətən sadə üsuldur. Adı belə yeni eşidilməyə başlayan, patent mübarizəsi sanki müharibəyə çevrilən bu texnologiyaya indiyə qədər dünyanın müxtəlif ölkələri, şirkətlər və universitetlər tərəfindən böyük sərmayələr qoyulub. Bu texnologiya bütün canlılardakı genetik pozuntuları aradan qaldırmaq potensialına malikdir. Xərçəng də hüceyrə səviyyəsində genetik xəstəlik olduğu üçün Crispr-in hədəfində ilk sırada xərçəngi müalicə etmək var.

Crispr nədir? Crispr və xərçəng müalicəsi

2013-cü ildə adını bütün dünyaya tanıdan Crispr/Cas9 üsulu bakteriya və viruslar arasındakı qarşılıqlı təsirlərin araşdırılması zamanı tapılıb. Viruslar bakteriyalara hücum edərkən bakteriyanın səthinə yapışır və bakteriyaya öz DNAsını yeridir. Bu virus DNA-sı bakteriyanın genetik quruluşuna daxil olaraq virusların istehsalına səbəb olur. Bakteriyalar buna qarşı qorunma mexanizmi inkişaf etdiriblər. Bu sistemdə virus DNA parçası bakteriyanın Cas9 fermenti ilə tanınır. Bakteriya virus DNA-sını müəyyən edəndə Cas9 fermentinin köməyi ilə kəsir. Kəsilmiş bu virus DNA parçası Crispr adlandırılır. Bakteriya bu DNA parçasını öz genetik quruluşuna ötürərək bir növ virus DNA-sını yaddaşında saxlayır. Beləliklə, eyni virus bakteriyaya hücum edəndə virusa qarşı daha sürətli müdafiə həyata keçirir. Yəni Crispr/Cas9 sistemini bakteriyanın immun sistemi kimi düşünə bilərik. Xülasə, Crispr bakteriyalarda təbii mövcud olan və Cas9 fermenti ilə birlikdə bakteriyaların viruslara qarşı müdafiə sistemini təşkil edən gen bölgəsidir. Tədqiqatçılar Crispr/Cas9 sistemini gen redaktəsində istifadə edilə biləcək şəkildə hazırlayıblar.

Bilindiyi kimi, xərçəngin əsas səbəbi “genlərdə” yaranan zədələrdir. Crispr / Cas9 üsulu ilə mutasiyaya uğramış gen ardıcıllığı çıxarıla və/və ya qüsurlu zülal kodlaşdıran genlər düzgün zülal kodlaşdıran genlərlə əvəz edilə bilər. Beləliklə, xərçəngtörədici mutasiyalar aradan qaldırıla bilər. Eyni zamanda immun sisteminin döyüşçü hüceyrələri olan T hüceyrələri CRISPR/Cas9 ilə proqramlaşdırılaraq xərçəng hüceyrəsinə daha təsirli hücum etmələri təmin edilə bilər.

Crispr patent müharibələri

Crispr / Cas9 texnologiyasında müzakirə edilən ən mühüm mövzulardan biri kəşfin sahibinin və istifadə hüququnun kimə aid olmasıdır. İki müstəqil tədqiqat qrupu crispr/cas9 texnologiyasını özlərinin yaratdığını iddia edib. İki tədqiqat qrupunun patent müraciətləri, dərc tarixləri bir-birinə çox yaxındır. Bu qruplardan birincisi California Universitetində Jenifer Doudnanın rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupudur. 2012-ci ilin mayında Jenifer Doudna və komandası Crispr/Cas9 texnologiyasının gen redaktəsində istifadəsinə dair ilk patent müraciətini edib. Eksperimental nəticələri isə 2012-ci ilin iyununda Science jurnalında dərc edib.

Digər qrup Harvard Universitetinin Broad İnstitutunda Feng Zhangın rəhbərlik etdiyi tədqiqat komandası idi. 2013-cü ilin yanvarında crispr/cas9 texnologiyasının eukariot, yəni insan və heyvan hüceyrələrində gen redaktəsi haqqında məqaləni dərc ediblər. Eyni zamanda bu sistem üçün ilk patent müraciətini 2012-ci ilin dekabrında ediblər.

Fen Zhang və komandasının nəşrindən qısa müddət sonra Doudna və komandası Crispr/Cas9-un eukariot hüceyrələrdə istifadə edilə biləcəyini izah edən tədqiqat dərc etdi. Lakin bu mövzuda patenti ilk alan Zhang tədqiqat qrupu idi.

Amerika Birləşmiş Ştatlarındakı mübahisənin əsas məqamı Crispr/Cas9 texnologiyasının eukariot hüceyrələrdə istifadəsini kimin kəşf etdiyi idi. O vaxt ilk patent müraciətlərinin edildiyi dövrdə Amerika Birləşmiş Ştatlarında ilk kəşf edən patentə sahibdir sistemi var idi. Bu sistemdə ixtiranı edən ilk şəxs patent üçün müraciət hüququna sahib idi. Kaliforniya Universiteti Crispr/Cas9-u kəşf etdiyini və patent müraciətlərinin eyni zamanda eukariot hüceyrələrdə bu üsuldan istifadəyə imkan verdiyini müdafiə edib. Lakin Harvard Universiteti eukariot hüceyrələrdə bu üsulun istifadə hüququnun özlərinə aid olduğunu iddia edib. İki universitet arasındakı bu mübahisələr hələ davam edir. Bununla yanaşı, dünyanın bir çox yerindəki tədqiqat mərkəzləri patent mübahisələrinə əhəmiyyət vermədən crispr texnologiyasını inkişaf etdirməyə və müxtəlif xəstəliklərdə sınamağa davam edib. Xüsusilə Çincrispr tədqiqatlarına böyük əhəmiyyət verib, hətta crispr-in xərçəng müalicəsində istifadəsinə dair klinik tədqiqatları ilk başlayan ölkə olub.

Crispr və xərçəng sahəsində elmi araşdırmalar və mübahisələr davam edərkən Çin Patent Ofisi 19 iyun 2017 bazar ertəsi verdiyi açıqlamada Kaliforniya Universitetinin patentini dəstəkləmək qərarı aldığını bildirdi. Kaliforniya Universitetinin İntellia therapeutics adlı şirkətə lisenziyalaşdırdığı patent tədqiqatların sürətlənməsini təmin edəcək. Bu patentlə,

• Intellia Therapeutics şirkəti Çində CRISPR texnologiyası ilə hazırlanmış istənilən müalicəni satmaq və marketinq etmək hüququna sahib olacaq.
• Patentin məzmunu CRISPR texnologiyasının hüceyrəli və ya hüceyrəsiz təcrübə sistemlərində, xəstəliklərin müalicəsində və ya dərman hazırlanmasında istifadəsini ehtiva edir.

Çinin bu patenti dəstəkləməsinin ən mühüm səbəbi CRISPR/Cas9-un Çindəki tədqiqat mərkəzlərində intensiv araşdırılmasıdır. Çində hazırda fəal davam edən iki klinik tədqiqat var. İlk klinik tədqiqat 2016-cı ilin oktyabrında başladılıb. Klinik tədqiqatda CRISPR texnologiyasının ağciyər xərçənginin müalicəsindəki təsiri qiymətləndirilir. İkinci klinik tədqiqat isə 2017-ci ilin aprelində başladılıb və 4-cü mərhələ nazofarinks, mədə və limfa xərçəngi olan 20 xəstə daxil edilib. Klinik tədqiqatlar hələ davam edir. Bununla yanaşı CRISPR/Cas9 üsulunun süd vəzi xərçəngi və uşaqlıq boynu (serviks) xərçəngi kimi müxtəlif xərçəngləri ehtiva edən 20-dən çox klinik tədqiqatı da başladılıb.