სამეცნიერო ცოდნა და მტკიცებულებითი მედიცინა! მეცნიერება ცოდნის სურვილით იწყება

დღეს ცოდნას ყველა სფეროში სხვადასხვაგვარად განმარტავენ, თუმცა ცოდნა და მეცნიერება ჯერ ცოდნის სურვილით იწყება. მოკლე განმარტებით; ცოდნა მოვლენების, ცოცხლისა და არაცოცხლის დანახვითა და გაცნობით მიღებული მონაცემების გამოცდილებასთან შერწყმაა. ცოდნა წარსულს, აწმყოს ან მომავალს ეხება და საჭიროებაზე პასუხისას გამოსადეგია. ადამიანს თავიდან გადარჩენისთვის სჭირდებოდა ცოდნა და მეცნიერება.

ცოდნა იმდენადაა მნიშვნელოვანი, რამდენადაც გონების გაურკვევლობას ამცირებს. უნდა იყოს სწორი, დროული, სრული, მოკლე, შესაბამისი და იაფი. უმთავრესია სისწორე: მომდევნო ცოდნა მას დაეფუძნება. უცვლელად აღქმის მიუხედავად დროსა და პირობებთან ერთად შეიძლება შეიცვალოს. უცვლელად იმიტომ მიგვაჩნია, რომ გამოცდისას ყველა თვისების გამოვლენას ველოდებით.

როგორ მივიღოთ ცოდნა?

• პირადი გამოცდილებით: ყოველდღიურად ხედვით, სმენით, შეხებით მიღებული უსისტემო, მიზეზშედეგობრიობაზე დაუფუძნებელი ცოდნა.
• მისტიკური / რელიგიური გზა: უზენაესი არსების განსაზღვრულ რწმენაზე დაფუძნებული ცოდნაა. დოგმატურია — არ კითხულობენ, იღებენ.
• ავტორიტეტული გზა: საზოგადოებაში შესაბამის სპეციალისტებად მიჩნეულთაგან მიღებული ცოდნაა.
• რაციონალური გზა: გონების პოტენციალით მიღებული ცოდნაა. იყენებს დედუქციას, ინდუქციასა და სინთეზს. ყველა შედეგი შეიძლება ჭეშმარიტი არ იყოს.
• სამეცნიერო გზა: სანდო მეთოდებითა და კვლევებით სისტემური ცოდნის მიღებაა. პიროვნების მიხედვით არ იცვლება, ზოგადია, სისტემური და თანმიმდევრულია.

ისტორიულად ცოდნა ჯერ ფილოსოფიას ეხებოდა, სხვა მეცნიერებებისა და სამეცნიერო ცოდნის ცნების შემოსვლით კი მეტად მეცნიერებას. სამეცნიერო ცოდნა ვალიდური და სანდო მეთოდით მიიღება. სისწორისა და ხარისხის გასაგებად მისი თვისებები უნდა ვიცოდეთ.

სამეცნიერო ცოდნა:

• სანდო და ვალიდური კვლევის მეთოდებით უნდა იყოს მიღებული.
• მასზე კაცობრიობა უნდა თანხმდებოდეს, ყველგან აღიარებდეს, თუმცა ეს აბსოლუტურ სისწორეს არ ნიშნავს.
• დაგროვებით ვითარდება.
• საკითხის ფართო და მთლიანობითი განხილვა სისტემურობასა და თანმიმდევრულობას უზრუნველყოფს.
• გარკვეული სფერო და მეთოდი აქვს, რაც სამეცნიერო მეთოდს გვაცნობს.
• ობიექტურია.

ცოდნა სხვა ცნებებსაც გვაცნობს. მოკლედ;

• ფაქტი: სამყაროში პირდაპირ ან ირიბად დასაკვირვებელი ობიექტი, მდგომარეობა ან მოვლენა.
• ცნება: ფაქტის გონებაში წარმოსახული სახე.
• თეორია: სფეროს ფაქტების შემოწმებით გაჩენილი იდეები. გამოცდით თეორია კანონად შეიძლება იქცეს.
• სამეცნიერო კანონი: ფაქტების პირობებზე დამოკიდებული ურთიერთობის გამოხატვაა. თეორიისგან განსხვავებით ფაქტების ურთიერთობიდან ჩნდება.

ადამიანმა საუკუნეებში მოვლენების, ბუნებისა და საგნების წინაშე გონების გამოყენებით, უპირატესობის, ცნობისმოყვარეობისა და ცოდნის სურვილით მეცნიერება შექმნა. არასრული განმარტებით, მეცნიერება სამყაროს ნაწილის რეალობასა და ექსპერიმენტებზე დაყრდნობით კანონების გამომყვანი ცოდნის ერთობლიობაა.

მეცნიერება რეალობად მიღებული ობიექტური და სისტემური ცოდნის ერთობლიობაა.

მთავარია სუბიექტურობის გვერდზე გადადება, საკუთარი თავის სურათიდან გამოტანა და ცოდნის ლოგიკური აწონა, გაზომვა და კვლევა. გარკვეულ ცნებებს არ უნდა დავშორდეთ.

მეცნიერება:

• ფაქტობრივია, ხილულ და გაზომილ ფაქტებს ეხება.
• ლოგიკურია, მიღებული ცოდნა შიგნით თანმიმდევრულია.
• ობიექტურია, ნებისმიერს სათანადო პირობებში იგივე შედეგი შეუძლია მიიღოს. 
• კრიტიკულია, ყველა გზის დადებითსა და უარყოფითს ამოწმებს და საბოლოოდ უნივერსალურ ცოდნად იქცევა.
• განმაზოგადებელია ანუ გამონაკლისები წესს დიდად არ ცვლის; ცალკეული ფაქტების ნაცვლად ტიპებს სწავლობს. ამიტომ კლასიფიკაცია მნიშვნელოვანია.
• შერჩევითია, უსასრულო მოვლენებიდან ირჩევს იმას, რაც კვლევას ეხმარება ან თეორიას ამოწმებს.
• დამტკიცებადია, სხვადასხვა დროს გამოცდისას იგივე შედეგი მიიღება.
• ცოდნას არჩევს, მცდარს ახლით ცვლის.
• ასევე მრავალფეროვანი, პროგრესული და ინოვაციურია.

მეცნიერებას ნორმატიულ და პოზიტიურ დარგებად ვყოფთ

არის მედიცინა პოზიტიური მეცნიერება? ამ კითხვას დღეს ზოგი განიხილავს. პოზიტიური მეცნიერება ექსპერიმენტს, გონებასა და კონკრეტულ ცნებებს ეფუძნება; ყველაფერს ცდითა და დასაბუთებით იცავს. მედიცინაშიც ვერაფერს ავხსნით ან პაციენტს გამოვუყენებთ გამოცდის ან კვლევაზე დაყრდნობის გარეშე. ამიტომ მედიცინა პოზიტიური მეცნიერებაა; მათ შორის კაცობრიობისთვის ყველაზე დიდი სამსახურის გამწევიც.

გამოყენებული ექსპერიმენტული მეთოდი ოთხ მთავარ საფეხურს მოიცავს;

1. ჰიპოთეზის შექმნა; დაკვირვების შემდეგ სასურველ ცოდნაზე ვარაუდი იქმნება.
2. ექსპერიმენტი; შემდეგ სათანადო პირობებში ექსპერიმენტის უმთავრესი ეტაპი ტარდება.
3. ახსნა; მოვლენები აიხსნება, განისაზღვრება და კავშირები გამოვლინდება.
4. შედეგი; საბოლოოდ მიღებული შედეგი ჯერ თეორიაა, შემდეგ ყველა საჭირო ცდისა და კვლევის და საბოლოო დასკვნისას შეიძლება კანონად, მაგალითად მიზიდულობად იქცეს.

დღეს მედიცინის მეცნიერებად უარმყოფელი აზრების მიუხედავად 2500 წლის წინ ჰიპოკრატემ საპირისპირო დაამტკიცა. მედიცინა მეცნიერებაა, თან პოზიტიური. ჰიპოკრატე მისი დამფუძნებელია: ექსპერიმენტსა და დაკვირვებას დაუფუძნა და დაავადების ფიზიკური, რეალისტური მიზეზები აღნიშნა. შემსწავლელმა ადამიანმა, გარემოსა და პიროვნებაზე ინფორმაცია უნდა შეკრიბოს, ამტკიცებდა იგი.

პირველი სამედიცინო ექსპერიმენტული კვლევებით პოზიტიურ მეცნიერებას უკეთ გავიგებთ;

• ჯონ გრაუნტი 1600-იანების ინგლისელი მათემატიკოსი და სტატისტიკოსი იყო. 1662 წლის წიგნში დაბადებისა და სიკვდილის ანგარიშები გამოაქვეყნა და დემოგრაფიის ცნება შექმნა. მოკლედ მოსახლეობის მეცნიერებაა. აღმოჩენამ დამანგრეველი ინფექციური დაავადებების კვლევის გზა გახსნა. ეს მონაცემების დაგროვებით ერთ-ერთი პირველი კვლევაა.
• ჯეიმზ ლინდმა, სურავანდის, განსაკუთრებით მეზღვაურთა დაავადების მიზეზისთვის 6-დღიანი კვლევა 12 ადამიანში ჩაატარა: 2-ს სიდრი, 2-ს ვიტრიოლის ელექსირი, 2-ს ძმარი, 2-ს მცენარეული ფაფა, 2-ს ფორთოხალი და ლიმონი, 2-ს ზღვის წყალი მისცა. ციტრუსი სასარგებლო აღმოჩნდა. მიზეზი C ვიტამინის წყაროების მიუწვდომლობა იყო. პირველად აქ გამოიყენეს ექსპერიმენტული მეთოდი.
• ედვარდ ჯენერმა ყვავილისთვის ძროხის სითხე 24 ბავშვის მკლავზე წაუსვა და შენიშნა, რომ არ დაავადდნენ. მედიცინაში ვაქცინით მკურნალობის იდეა შემოიტანა.

ჰიპოკრატედან მომდინარე ცდებმა 18. საუკუნიდან წარმოუდგენლად იმატა; ახალმა მკურნალობებმა ყველა ცოცხალის ჯანმრთელობას დიდი წვლილი შესძინა. თუმცა ცოდნისა და პროგრესის გეომეტრიული ზრდის თვალყურის დევნა გაძნელდა. ცოდნის ხარისხი და უსაფრთხოება ტექნოლოგიურ ეპოქაში ყოველდღე განიხილება. სწრაფმა საინფორმაციო ზრდამ, მტკიცებულებითი მედიცინის ცნება წარმოშვა.

რა არის მტკიცებულებითი მედიცინა?

პირველად 19. საუკუნეში პარიზელმა ექიმებმა შენიშნეს, რომ ყველა მიდგომა ერთნაირ შედეგს არ იძლევა და ალბათობების გამოთვლა, სტატისტიკური მნიშვნელობაა საჭირო. ასე ცნება ინტუიციური მედიცინის საპირისპიროდ გაჩნდა.

ლიტერატურაში პირველად დევიდ ედიმ Evidence Based Medicine გამოიყენა.

კლინიკური მიღწევები და ექიმის გამოცდილება ცალ-ცალკე არაფერს იძლევა; მტკიცებულებითი მედიცინა მათი საუკეთესო გაერთიანებაა.

უმონაცემო საუბრის გარდა მხოლოდ მონაცემით განსჯაც შეუძლებელია. მონაცემი ნედლი ცოდნაა; უნდა დამუშავდეს ინფორმაციად და ადამიანის ინტელექტითა და გამოცდილებით არსებით ცოდნად იქცეს. სწორი გამოსადეგი ცოდნისთვის, მონაცემი ( data ) >> ინფორმაცია ( information ) >> ცოდნა ( knowledge ) თანმიმდევრობა საჭიროა.

მონაცემებით სამედიცინო ჩარევის მხოლოდ %15-40 ეფუძნება სამეცნიერო მტკიცებულებას. მტკიცებულებითი მედიცინა ყოველდღე ასობით სტატიისა და კვლევის მიყოლის სირთულეს აცნობიერებს და პასუხს იძლევა. მკურნალობისთვის მსოფლიოს სიახლეებს უნდა ვიცნობდეთ და სისწორეში დავრწმუნდეთ; მხოლოდ ფაკულტეტის ცოდნით გაგრძელება ოცნებაა.

დატვირთულ ექიმს მიყოლა უჭირს. სურვილთან ერთად სისწორის შემფასებელი განათლებაც სჭირდება. დროის პრობლემა სამედიცინო ბიბლიოთეკარისა და ლიტერატურის ძიების სპეციალისტებით გვარდება. პაციენტის, ექიმისა და ზუსტი ცოდნის გარეშე ეს მედიცინა ვერ არსებობს.

როგორ გამოიყენება? დევიდ სკატი ხუთ საფეხურს ასახელებს;

1. ჯერ პრობლემაზე მკაფიო და უშუალოდ ფოკუსირებული კარგი კითხვა უნდა შეიქმნას.
2. შემდეგ პასუხის მტკიცებულება და ლიტერატურა უნდა ვეძებოთ. ზეპირი სემინარები და კონგრესები დროის პრობლემას ქმნის; წიგნსა და ჟურნალში ცოდნის გადასვლას დიდი დრო სჭირდება, სიახლეები კი სწრაფია. ინტერნეტის გამოყენება უფრო სასარგებლო შეიძლება იყოს. სამეცნიერო ინფორმაციის ძიების გამაადვილებელი ბევრი საიტია ( Medline, Pubmed, Cochrane ბიბლიოთეკა ) და უახლესი ცოდნა ადვილად მიიღება.
3. კრიტიკული შეფასებისთვის სტატისტიკის ცოდნაა საჭირო. მნიშვნელოვანია კვლევის მეთოდი და გავლილი გზა.
4. საუკეთესო მტკიცებულების პაციენტთან შერწყმით გადაწყვეტილება და გამოყენება ყველაზე მიმზიდველია. დაავადებისთვის შესაფერისიც პაციენტის უგულებელყოფით ვერ გამოიყენება; თორემ სად რჩება, განუყოფელი სამეული: პაციენტი, ხარისხიანი ცოდნა და ექიმის გამოცდილება.
5. პროცესის შეფასებისთვის საქმეს მუდამ კითხვა უნდა დავუსვათ და წინ წაწევის გზა ვეძებოთ.

მაგალითია სოლარიუმისა და ხელოვნური ულტრაიისფერი მოწყობილობების კიბოს შესახებ მრავალი კვლევა. ზოგი სტატისტიკურად ადასტურებს, ზოგი საპირისპიროს ამბობს და ზოგან აკრძალულია. სხვადასხვა მეთოდის კვლევების შეჯერებით 35 წლამდე მელანომის რისკის ზრდა აჩვენეს და 18 წლამდე გამოყენება აიკრძალა.

შედეგი

როგორც ავხსენით, ცოდნის ბევრი გზა არსებობს, მაგრამ ცოტაა სამეცნიერო. მედიცინა დაუმტკიცებელს ეჭვით უყურებს, რადგან სიცოცხლეზეა საუბარი. სწორი და მცდარი ინფორმაციისა და იმედით მოვაჭრეებისგან დასაცავად უნდა ვიყოთ ცნობისმოყვარენი, ვიკვლიოთ და აღმოჩენილის სისწორე შევამოწმოთ; შვილებიც ასე უნდა აღვზარდოთ.