Elmi bilik və sübuta əsaslanan tibb! Elm bilmək istəyi ilə başlayır

Bu gün bilik hər sahədə fərqli təriflərlə qarşımıza çıxır, lakin bilik və elm əvvəlcə bilmək istəyi ilə başlayır. Biliyi qısaca tərif etsək; bilik ətrafdakı hadisələri, canlı və cansızları görüb tanıyarkən əldə etdiyimiz məlumatların təcrübələrimizlə qarışmış formasıdır. Bilik keçmişə, indiyə və ya gələcəyə aid ola bilər. Ehtiyaclara cavab verdiyi müddətdə istifadə edilə bilir. İnsan ilk növbədə sağ qalmaq üçün biliyə və elmə ehtiyac duymuşdur.

Bilik insanın zehnindəki qeyri-müəyyənliyi azaltdığı qədər mənalıdır. Xüsusiyyətlərinə gəldikdə, bilik doğru, vaxtında, tam, qısa, yerinə uyğun və ucuz olmalıdır. Ən vacibi doğruluqdur; sonrakı biliklər yığılaraq onun üzərində irəliləyəcəyindən ilk bilik doğru olmalıdır. Bəzən dəyişməz kimi qəbul edilsə də, zaman və şərait dəyişdikcə bilik də dəyişə bilər. Dəyişməz olduğunu düşünməyimiz sınaqdan keçirərkən hər sahədə biliyin bütün xüsusiyyətlərini göstərməsini gözləməyimizdəndir.

Biliyə necə çatmaq olar?

• Fərdi təcrübə yolu: İnsanların gündəlik həyatda görmə, eşitmə, toxunma və s. ilə əldə etdiyi, sistemsiz, səbəb-nəticə əlaqəsinə əsaslanmayan bilikdir.
• Mistik / dini yol: Uca varlıq tərəfindən müəyyənləşdirilmiş inanc sisteminə əsaslanan biliyə dini bilik deyilir. Dini bilik doqmatikdir, yəni sorğulanmır, qəbul edilir.
• Avtoritet yolu: Cəmiyyətdə həmin mövzuda mütəxəssis sayılan insanlardan yararlanaraq əldə olunan bilikdir.
• Ağılçı (rasional) yol: Ağlın potensialından istifadə edilərək bilik əldə olunur. Bu yolda deduksiya, induksiya və sintez kimi anlayışlardan yararlanılır. Əldə edilən hər bilik həqiqi olmaya bilər.
• Elmi yol: Müəyyən etibarlı üsullara və tədqiqatlara əsaslanaraq sistematik bilik əldə edilməsidir. Bu yolla əldə edilən bilik insandan insana dəyişmir, ümumi qəbul edilən, sistemli və ardıcıldır.

Biliyin tarixinə baxsaq, əvvəlcə daha çox fəlsəfəni maraqlandırmış, həyatımıza digər elm sahələri və elmi bilik anlayışı daxil olduqca artıq elmi daha çox məşğul etməyə başlamışdır. Elmi bilik keçərli və etibarlı üsullarla əldə olunan bilikdir. Onun həqiqiliyini və keyfiyyətini anlamaq üçün hansı xüsusiyyətlərə malik olmalı olduğunu bilməliyik.

Elmi bilik:

• Etibarlı və keçərli tədqiqat üsulları ilə əldə edilməlidir.
• Bəşəriyyət bu bilik üzərində razılaşmalıdır, yəni dünyanın harasında olsaq qəbul edilməlidir, lakin bu onun mütləq doğru olması demək deyil.
• Yığılaraq irəliləyir.
• Araşdırılan mövzu geniş və bütöv şəkildə götürülməlidir; bu, biliyin sistemli və ardıcıl olmasını təmin edir.
• Əhatə etdiyi müəyyən sahə və üsulu var; bu bizi elmi üsul anlayışı ilə tanış edir.
• Obyektivdir.

Elmi bilik bizi bəzi anlayışlarla da tanış edir. Qısaca tərif etsək;

• Fakt: Kainatda olan, birbaşa və ya dolayı müşahidə edilə bilən obyekt, vəziyyət və hadisələrdir.
• Anlayış: Faktların zehində canlanan formasıdır.
• Nəzəriyyə: Müəyyən sahədə faktların yoxlanılması ilə yaranan fikirlərdir. Nəzəriyyələr sınanarsa qanuna çevrilə bilər.
• Elmi qanun: Faktların müəyyən şərtlərə görə əlaqələrinin ifadəsidir. Qanunlar nəzəriyyələrdən fərqli olaraq faktların əlaqələri ilə ortaya çıxır.

İnsan əsrlər boyu qarşılaşdığı hadisələr, təbiət və obyektlər qarşısında ağlından istifadə edib onlara üstün gəlmək, nə olduqları ilə maraqlanmaq, ən əsası isə bilmək istəyi ilə elmi həyatımıza qazandırmışdır. Elmin tərifini tam qarşılamasa da, elm kainatın və ya hadisələrin bir hissəsini götürərək təcrübi üsullarla, gerçəkliyə əsaslanıb qanunlar çıxarmağa çalışan biliklər toplusudur.

Elm həqiqiliyi qəbul olunmuş, obyektiv və sistemli biliklər toplusudur.

Elmdə əsas məqam subyektivliyi kənara qoyaraq özünü mənzərədən çıxarıb biliyi məntiqlə qiymətləndirmək, ölçmək və araşdırmaqdır. Elmi iş zamanı uzaqlaşılmamalı anlayışlar var.

Elm:

• Faktlara əsaslanır, görülən və ölçülən faktlarla maraqlanır.
• Məntiqlidir, əldə edilən biliklər öz daxilində ardıcıldır.
• Obyektivdir, istəyən hər kəs uyğun şəraitdə sınayıb eyni nəticələrə çata bilər. 
• Tənqididir, getdiyi hər yolu müsbət və mənfi tərəfləri ilə sorğulayır; nəticədə ortaya çıxan ümumbəşəri biliyə çevriləcək.
• Ümumiləşdiricidir , yəni istisnalar qaydanı çox pozmur; ayrı-ayrı faktları deyil, fakt növlərini araşdırır. Buna görə təsnifat elmdə mühüm üsuldur.
• Seçicidir, kainatda sonsuz hadisə və fakt var, elm isə mövzunu araşdırmağa kömək edən və ya nəzəriyyəni sınayan şeyləri seçir.
• Sübut edilə bilir, müxtəlif vaxtlarda sınaqdan keçirildikdə eyni nəticələr alınır.
• Bilikləri seçib təmizləyir, yanlışları ayırır, yerinə yenilərini qoyur.
• Həmçinin müxtəlif, irəliləyən və yenilikçidir.

Elmi normativ və pozitiv sahələrə ayıra bilərik

Tibb pozitiv elm sahəsidirmi? sualı hazırda bəzi insanlar arasında müzakirə olunur. Pozitiv elm təcrübəyə, ağıla və konkret anlayışlara əsaslanan elmdir. Hər şeyi təcrübə ilə sübut edərək müdafiə edir və əsas varlığı da buradan gəlir. Tibbdə də heç nəyi sınaqdan keçirib tapmadan və ya elmi tədqiqata əsaslandırmadan izah edə, yaxud xəstəyə tətbiq edə bilmərik. Buna görə tibb pozitiv elm sahəsidir; hətta pozitiv elmlər arasında indiyədək bəşəriyyətə ən çox xidmət etmiş sahədir.

Pozitiv elmlər təcrübi tədqiqat üsulundan istifadə edir və bu, dörd əsas mərhələdən ibarətdir;

1. Hipotez yaratmaq; müşahidələr nəticəsində əvvəlcə bilmək istədiyimiz mövzu ilə bağlı fərziyyə (hipotez) qurulur.
2. Təcrübə; sonra təcrübi tədqiqatın ən mühüm hissəsi olan təcrübə mərhələsi gəlir, uyğun şəraitdə təcrübələr aparılır.
3. İzah; sonra hadisələr izah edilir, tərifləri verilir və əlaqələri ortaya qoyulur.
4. Nəticə; sonda nəticə əldə edilir. Bu nəticə əvvəlcə nəzəriyyədir, sonra bütün lazımi təcrübələr və tədqiqatlar aparılıb qəti hökmə gəlinibsə, məsələn, cazibə kimi qanuna çevrilə bilər.

Bu gün hələ də tibbin hətta elm sahəsi olmadığını müdafiə edən baxışlar olsa da, 2500 il əvvəl Hippokrat bizə bunun belə olmadığını sübut etmişdir. Tibb elmdir, üstəlik pozitiv elmdir. Hippokrat pozitiv tibb elminin banisidir; tibbi təcrübəyə və müşahidəyə əsaslandıraraq xəstəliklərin fiziki və real səbəbləri olduğunu bildirmişdir. Tibbi araşdırma aparmaq istəyənlərin ətraf mühit və insan haqqında məlumat toplaması lazım gəldiyini müdafiə etmişdir.

Tibbdə ilk təcrübi və elmi tədqiqat nümunələrini nəzərdən keçirsək, pozitiv elm anlayışını daha rahat anlaya bilərik;

• John Graunt 1600-cü illərdə yaşamış ingilis riyaziyyatçısı və statistikdir. 1662-ci ildə dərc etdiyi kitabında doğum və ölüm hesabatlarına yer verdi və demoqrafiya anlayışını yaratdı. Demoqrafiya qısaca əhali elmi deməkdir. Grauntun kəşfi insan topluluqlarının qırılmasına səbəb olan yoluxucu xəstəliklərlə mübarizə üçün də yeni qapılar açdı. Bu, elmi məlumatların toplanması ilə aparılmış ilk tədqiqatlardan biridir.
• James Lindxüsusilə dənizçilərin əziyyət çəkdiyi sinqa xəstəliyinin səbəbini öyrənmək üçün 6 gün davam edən və 12 nəfərin iştirak etdiyi tədqiqat aparmışdır; 2 nəfərə alma şərabı, 2 nəfərə vitriol iksiri, 2 nəfərə sirkə, 2 nəfərə bitki sıyığı, 2 nəfərə portağal və limon, 2 nəfərə isə dəniz suyu verərək müşahidə etmiş, portağal və limonun faydalı olduğunu tapmışdır. Yəni dənizçilərdə bu xəstəlik C vitamini mənbələrinə çata bilməməkdən yaranırdı. Təcrübi üsul ilk dəfə bu tədqiqatda istifadə olunmuşdur.
• Edward Jenner isə vaxtilə böyük bəla olan çiçək xəstəliyinin müalicəsi üçün inəklərdən aldığı mayeni 24 uşağın qoluna çəkdikdə onların xəstələnmədiyini müşahidə etmişdir. Xəstəliklərin vaksinlə müalicə oluna biləcəyi fikrini tibbə qazandırmışdır.

Keçmişi Hippokrata uzanan bu təcrübi işlər 18-ci əsrdən etibarən inanılmaz sürət qazanmış, çoxsaylı yeni müalicələrin tapılması ilə bütün canlıların sağlamlığına böyük töhfə vermişdir. Bununla yanaşı, qatlanaraq artan biliyi və inkişafları izləmək də olduqca çətinləşmişdir. Biliyin keyfiyyəti və etibarlılığı isə bugünkü texnologiya dövründə hər gün sorğulanır. Sürətlə artan bu bilik sıxlığı sübuta əsaslanan tibb anlayışının yaranmasına səbəb olmuşdur.

Sübuta əsaslanan tibb nədir?

Sübuta əsaslanan tibb ilk dəfə 19-cu əsrdə Parisli həkimlərin fərqli yanaşma və müalicələrin hamısının eyni nəticəyə gəlmədiyini anlaması, bəzi ehtimalları hesablayaraq, yəni statistik əhəmiyyət qazandıraraq nəticəyə çata biləcəklərini başa düşməsi ilə intuitiv tibbə qarşı yaranmış anlayışdır.

Tibbi ədəbiyyatda ilk dəfə David Eddy tərəfindən Evidence Based Medicine kimi istifadə edilmişdir.

Sübuta əsaslanan tibbdə klinik inkişaflar və həkim təcrübəsi ayrı-ayrılıqda fayda vermir; sübuta əsaslanan tibb bunların birləşdiyi ən gözəl nöqtədir.

Heç bir məlumata əsaslanmadan danışmaq bir yana, yalnız məlumat əsasında hökm vermək də mümkün deyil. Məlumat biliyin ən xam formasıdır. Məlumatın işlənib informasiyaya (information) çevrilməsi, ona insan zəkası və təcrübəsinin əlavə olunması ilə knowledge (dərin bilik) yaranması lazımdır. Yəni faydalı, doğru bilik üçün məlumat (data) >> informasiya (information) >> dərin bilik (knowledge) ardıcıllığı lazımdır.

Əldə olunan məlumatlara görə tibbi müdaxilələrin yalnız %15-40-ının elmi sübutlara əsaslandığı görünür. Sübuta əsaslanan tibb hər gün dərc edilən yüzlərlə məqalə və tədqiqatı həkimin izləməsinin çətinliyini anlayaraq buna cavab yaradır. Həqiqətən xəstə müalicə etmək istəyiriksə, dünyanın hər yerindəki inkişaflardan xəbərdar olmalı və məlumatların doğruluğuna əmin olmalıyıq. Yalnız fakültədə öyrənilən biliklə davam etmək xəyaldan başqa bir şey deyil.

Gərgin iş həyatında həkimlərin elmi inkişafları yaxından izləməsi çətindir. İzləmək istəsələr belə, çox həvəsli və məlumatın doğruluğunu qiymətləndirəcək təhsilə malik olmalıdırlar. Vaxt problemi üçün tibbi kitabxanaçılıq və ədəbiyyat axtarışında ixtisaslaşmış insanlarla həll yolları var. Sübuta əsaslanan tibb xəstə, həkim və dəqiq bilik olmadan mövcud ola bilməz.

Sübuta əsaslanan tibb necə tətbiq olunur? David Scatt beş mərhələni qeyd edir;

1. Əvvəlcə qarşılaşılan problemlə bağlı sual yaradılmalıdır. Yaxşı sual aydın olmalı və birbaşa problemə yönəlməlidir.
2. Sualın cavabına dair sübut axtarışı və ədəbiyyat icmalı aparılmalıdır. Bunu necə edirik? Sübut axtarışında şifahi mənbələrdən, yəni seminar və konqreslərdən yararlanmaq olar, lakin vaxt çətinliyi yarana bilər. Yazılı mənbələrdən (jurnal, kitab) istifadə etmək olar, amma biliyin yazıya keçməsi uzun vaxt alır və bu gün qısa müddətdə çox inkişaf olur. Hazırda ən çox istifadə edilən internet mənbələrindən yararlanmaq daha faydalı ola bilər. İnternetdə elmi məlumat axtarışını asanlaşdıran çox sayt (Medline, Pubmed, Cochrane kitabxanası) var və ən yeni biliyə çatmaq daha asandır.
3. Sübutların tənqidi qiymətləndirilməsi; burada statistika biliyi lazımdır. Məlumatın hansı tədqiqat üsulu və hansı yolla əldə edildiyi vacibdir.
4. Ən yaxşı sübutu xəstənin xüsusiyyətləri ilə birləşdirərək qərar vermək və tətbiq etmək sübuta əsaslanan tibbin ən cəlbedici tərəflərindəndir. Xəstəliyə çox uyğun olsa belə, xəstəni nəzərə almadan tətbiq etmək olmaz; əks halda harada qalar sübuta əsaslanan tibbin ayrılmaz üçlüyü: xəstə, keyfiyyətli bilik və həkim təcrübəsi.
5. Prosesin işləməsi və qiymətləndirilməsi üçün gördüyümüz işi həmişə sorğulamalı və bir addım irəli aparmağın yolunu axtarmalıyıq.

Sübuta əsaslanan tədqiqatlara nümunə kimi solarium və digər süni ultrabənövşəyi şüa yayan cihazların xərçəng yaratması barədə çoxsaylı işlər aparılmışdır. Bəzi tədqiqatlar bunu statistik sübut etsə də, digərləri əks şərh verir; hətta bəzi yerlərdə istifadəsi artıq qadağandır. Qəti cavab üçün müxtəlif üsullarla aparılan tədqiqatlar araşdırılmış, 35 yaşdan aşağı insanlarda melanoma riskini artırdığı statistik göstərilmiş və 18 yaşdan aşağı istifadəsi qadağan olunmuşdur.

Nəticə

Yuxarıda izah etdiyimiz kimi, biliyə çatmağın bir çox yolu var və qarşımıza çıxan məlumatların çox azı elmi bilik xüsusiyyəti daşıyır. Tibb doğruluğu sübut edilməmiş hər şeyə daha şübhəli yanaşır, çünki nəticədə həyatımızdan söhbət gedir. Biz də çoxsaylı doğru və yanlış məlumatlara, insanlara ümid satanlara qarşı ayıq olmaq üçün maraqlanan, araşdıran, nəsə tapanda doğruluğuna əmin olmağa çalışan insanlar olmalı, uşaqlarımızı da bu istiqamətdə yetişdirməliyik.