შვიდი შავებში ჩაცმული მამაკაცი, ღვინის კორდიალი და ოცი წუთი ყვირილი
ამ სტატიაში
ფრენსის ბერნის წერილი 30 სექტემბრის, 1811 წლის შესახებ და პირველი პირის მოწმობა ანესთეზიის გარეშე ქირურგიაზე
ორშაბათ დილით, 30 სექტემბერს, 1811 წელს, პარიზში Rue de Miromesnil-ზე მდებარე ბინაში, ორმოცდაცხრამეტი წლის ქალი თავის საძინებელში შვიდი შავებში ჩაცმული მამაკაცის მოსვლას ელოდა. ანესთეზია არ არსებობდა — ბოსტონში ეთერის დღე ჯერ კიდევ 35 წლის, ედინბურგში ქლოროფორმი კი 36 წლის შემდეგ იქნებოდა. ასეპტიკა არ არსებობდა — ლისტერის კარბოლის მჟავამდე 56 წელი რჩებოდა. ანტიბიოტიკები არ არსებობდა — პენიცილინის აღმოჩენამდე 117 წელი იყო. ტკივილის დასაყუჩებლად მისთვის მიცემული ერთადერთი რამ იყო პატარა ჭიქა ღვინის კორდიალი. იმ დილით ფრენსის ბერნიმ — ევროპის ერთ-ერთმა ყველაზე ცნობილმა რომანისტმა ქალმა, რომელსაც ვირჯინია ვულფი მოგვიანებით „ინგლისური მხატვრული პროზის დედას“ უწოდებდა — მარჯვენა ძუძუს სიმსივნის მოსაცილებელი ოპერაცია სრულიად ფხიზელმა გადაიტანა. ოპერაცია დაახლოებით ოცი წუთი გაგრძელდა. ბერნი ოპერაციის დასაწყისიდან ბოლომდე ყვიროდა და ცნობიერება ერთხელაც არ დაუკარგავს. ექვსი თვის შემდეგ, 22 მარტს, 1812 წელს, თავის დას ესთერს დაახლოებით თორმეტგვერდიანი წერილი მისწერა — წერილი, რომელსაც მომდევნო ოთხი თვის განმავლობაში არაერთხელ გაასწორებდა და დაასრულებდა — და ყველაფერი განცდილი აღწერა. დღეს ეს წერილი არის მედიცინის ისტორიის ყველაზე შემაძრწუნებელი პირველი პირის დოკუმენტი: ანესთეზიის გარეშე ქირურგიის, კიბოს დიაგნოზის, ცუდი ამბის მიღების, ქალი პაციენტისა და მამაკაცი ექიმების ურთიერთობის, სიკვდილსა და სიცოცხლეს შორის გათხელებული ზღვრის მოწმობა, რომელიც პაციენტმა — მწერალმა — აღწერა; ერთადერთი დეტალური მოწმობა, რომელიც ამგვარად არის ჩაწერილი. დღევანდელი სტატია ამ წერილისა და მისი ავტორი ქალის ისტორიაა.
რომანისტი, დედოფლის კარის მსახური, ინგლისელი ქალი ნაპოლეონის საფრანგეთში
ფრენსის ბერნი 13 ივნისს, 1752 წელს, ინგლისის ნორფოლკში, ქალაქ კინგს-ლინში დაიბადა. მამამისი, ჩარლზ ბერნი, იმ დროის ერთ-ერთი წამყვანი მუსიკოლოგი და ექიმი იყო; ბახის, ჰენდელის, ჰაიდნისა და მოცარტის თანამედროვე, მან ევროპული მუსიკის ისტორიის პირველი დიდი ზოგადი თხრობა დაწერა. დედამისი ესთერ სლიპი გარდაიცვალა, როდესაც ფრენსისი მხოლოდ ათი წლის იყო. ფრენსისი იმ საუბრებში გაიზარდა, რომლებსაც მათ სახლში ოჯახის მეგობრებად მოსული ინგლისის 18-ე საუკუნის განმანათლებლობის ცენტრალური ფიგურები, სამუელ ჯონსონი, ჯოშუა რეინოლდსი და დევიდ გარიკი, მართავდნენ. წერა ახალგაზრდობაში დაიწყო; თექვსმეტი წლისამ დღიური გახსნა — ამ დღიურს სიკვდილამდე სამოცდაათი წლის განმავლობაში აწარმოებდა და თანამედროვე მკითხველისთვის იგი ინგლისის 18-ე საუკუნის ბოლოსა და 19-ე საუკუნის დასაწყისის ცხოვრების ერთ-ერთ ყველაზე დეტალურ ისტორიულ წყაროდ იქცეოდა.
თავისი პირველი რომანი, Evelina, 1778 წელს, 26 წლის ასაკში, ანონიმურად გამოაქვეყნა; წიგნს დიდი წარმატება ჰქონდა, შემდეგ კი მოჰყვა Cecilia (1782) და Camilla (1796). ჯეინ ოსტინმა საკუთარი Pride and Prejudiceის სათაური ბერნის Ceciliaდან აიღო; ოსტინის წერილები ბერნის „ჩემს საყვარელ ავტორად“ მოიხსენიებს. 1786-1791 წლებში, ხუთი წლის განმავლობაში, დედოფალ შარლოტას კარზე (ჯორჯ III-ის მეუღლის) Keeper of the Robes ის თანამდებობაზე მსახურობდა — იქ მეფის მრავალწლიან ავადმყოფობასა და ჯორჯ III-ის ფსიქიკური ჯანმრთელობის კრიზისს ახლოდან აკვირდებოდა.
1793 წელს ცოლად გაჰყვა ფრანგ გადასახლებულს, ნაპოლეონის არმიის ყოფილ ოფიცერს, Alexandre-Jean-Baptiste Piochard d'Arblay ს. ამის შემდეგ მას „Madame d'Arblay“-ს სახელითაც იცნობდნენ. 1801 წელს ნაპოლეონის პერიოდის საფრანგეთში დაბრუნდნენ; ფრენსისმა შვილ ალექსანდრთან ერთად პარიზში ცხოვრება მოაწყო. 1810 წლის შემოდგომაზე — ანუ 58 წლის ასაკში — მარჯვენა ძუძუში ტკივილის შეგრძნება დაეწყო. ეს ისტორიის დასაწყისი იყო.
1810 წლის შემოდგომიდან 1811 წლის სექტემბრამდე: დიაგნოზი, უარყოფა, მიღება
ბერნი წერილში დაავადების პირველ ნიშნებს დაწვრილებით აღწერს: „1810 წლის აგვისტოში მკერდის მცირე ტკივილმა შემაწუხა“. ტკივილი თავდაპირველად მსუბუქი და არამუდმივი იყო; მომდევნო კვირებში გაძლიერდა, მაგრამ წერს, რომ იყო „არა მწვავე, არამედ მძიმე“. ქმარი ალექსანდრი დაჟინებით მოითხოვდა ექიმის გამოძახებას, ბერნი კი თავდაპირველად წინააღმდეგობას უწევდა. „მის შიშებს უსაფუძვლოდ მივიჩნევდი“, — წერს წერილში, — „ახლა ამ ცრუ თავდაჯერებულობას ვყვები, რათა, ჩემო ძვირფასო ესთერ, ჩემს დებსა და ძმისწულ/დისწულ ქალებს გაფრთხილებად გამოადგეს, თუ მსგავსი შეგრძნებები მსგავს განგაშს გამოიწვევს“. ეს წინადადებები 1812 წელს დაიწერა, მაგრამ ისეთ წინასწარხედვას შეიცავს, რომლის გამოყენებაც ძუძუს კიბოს შესახებ 21-ე საუკუნის ცნობიერების ამაღლების კამპანიებშიც შეიძლებოდა.
შემოდგომის განმავლობაში ბერნი ქმრის დაჟინებით ექიმებს მიმართავდა. ჯერ ოჯახის მეგობარ Dr. Jouart-ს, შემდეგ ქმრის ძველ მეგობარს, ანტუან დიუბუას — იმდროინდელი პარიზის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ ქირურგს, ექიმს, რომელიც იმპერატორ ნაპოლეონის მეორე მეუღლის, იმპერატრიცა მარი-ლუიზის ორსულობას მეთვალყურეობდა. დიუბუამ ბერნი გასინჯა და მკურნალობის პროტოკოლი შესთავაზა, მაგრამ სიმპტომები კვლავ პროგრესირებდა. დიუბუას კარის მოვალეობები (მარი-ლუიზამ 20 მარტს, 1811 წელს, ნაპოლეონის ვაჟი ნაპოლეონ II გააჩინა) ხელს უშლიდა, ბერნისთვის დიდი ხნით მიეხედა. ამიტომ მისმა ქმარმა სხვა სპეციალისტი მიიწვია: ბარონი დომინიკ-ჟან ლარეი.
ბარონი დომინიკ-ჟან ლარეი (1766-1842) — ნაპოლეონის მთავარი ქირურგი
ქირურგი, რომელიც ბერნის ოპერაციას ხელმძღვანელობდა, ჩვეულებრივი ექიმი არ იყო. დომინიკ-ჟან ლარეი ნაპოლეონის საიმპერატორო გვარდიის მთავარი ქირურგი იყო; ნაპოლეონის ომების ყველა ფრონტზე, ეგვიპტის კამპანიიდან (1798-1801) რუსეთის კამპანიამდე (1812) და ვატერლოომდე (1815), მსახურობდა; დაჭრილი ჯარისკაცების სწრაფად გასაყვანად გამოიგონა სისტემა ambulance volante („მფრინავი სასწრაფო დახმარება“) — თანამედროვე სამხედრო და სამოქალაქო სასწრაფო დახმარების სისტემის წინაპარი. მან ტრიაჟის ცნებაც სისტემატური გახადა: დაჭრილის შეფასება სამედიცინო გადაუდებლობის მიხედვით და არა სოციალური სტატუსით.
ნაპოლეონმა მასზე თქვა: „ყველაზე სათნო ადამიანი, ვისაც ცხოვრებაში შევხვედრივარ“. დღეს ლარეის სახელი პარიზის ტრიუმფალურ თაღზე ამოკვეთილ 660 სახელს შორისაა — არმიის გენერლების გვერდით, ბრძოლის ველზე ექიმის და არა მებრძოლის სახელად. ბერნის გასინჯვისას ლარეი 45 წლის იყო და უზარმაზარი გამოცდილება ჰქონდა, მაგრამ მასზე ზრუნვისას მეომარი კი არა, მორიდებული ადამიანი იყო. ბერნი წერილში მას „ყველაზე პატივსაცემ, უნიკალურად შესანიშნავ ადამიანად, რომელსაც შევხვედრივარ“ მოიხსენიებს.
ლარეი ბერნის 1811 წლის მარტიდან აკვირდებოდა. თვეების განმავლობაში ცდილობდა ოპერაციის გადაწყვეტილების გადადებას; ურჩევდა სამედიცინო მკურნალობას, დიეტასა და საწოლში დასვენებას. რადგან ოპერაციაზე გადაწყვეტილებას მარტო ვერ იღებდა, მეორე და მესამე აზრისთვის საფრანგეთის წამყვანი ანატომი, დოქტორი რიბიდა კიდევ ერთი სპეციალისტი, დოქტორი მორო, მოიწვია. სამმა ექიმმა ბერნი ერთად შეაფასა და 1811 წლის სექტემბერში შეთანხმდა: ოპერაცია აუცილებელი იყო. როდესაც ლარეიმ გადაწყვეტილება ბერნის მიაწოდა — ქალის მონათხრობით — ეს „ცრემლიანი თვალებით“ უთხრა.
„შვიდი შავებში ჩაცმული მამაკაცი“ და ოცი წუთი
ბერნის წერილი ოპერაციის დღის წინა საათებს, ექიმების მოსვლას, ოთახის მომზადებასა და ყოველივე შემდგომს საოცარი დეტალურობით აღწერს. ოპერაციის დილით ლარეიმ კარზე დააკაკუნა; ბერნი მაშინვე მიხვდა.
📅 30 სექტემბერი, 1811 — ბერნის წერილში აღწერილი დროითი ხაზი
22 მარტი, 1812 — 1812 წლის ზაფხული: წერილი, რომლის წერაც ექვსი თვის შემდეგ დაიწყო
ოპერაციის შემდეგ ბერნი ექვსი თვე ელოდა გამოჯანმრთელებას. წერილის წერის დაწყების თარიღია 22 მარტი, 1812. იგი ერთ ჯერზე არ დაუწერია; მომდევნო ოთხი თვის განმავლობაში მრავალჯერ აგრძელებდა, წყვეტდა, ამოწმებდა, შლიდა და თავიდან წერდა. დასრულებისას დაახლოებით 12-გვერდიანი ხელნაწერი ჰქონდა — თანამედროვე გამოცემაში დაახლოებით 7.000 (შვიდი ათასი) სიტყვა. წერილის დასაწყისში ასეთი შენიშვნა დაურთო: „Account from Paris of a terrible operation — 1812“ („პარიზული მონათხრობი საშინელ ოპერაციაზე — 1812“).
წერილი მისი სიცოცხლის განმავლობაში არ გამოქვეყნებულა. ბერნიმ იგი პირად საოჯახო დოკუმენტად შექმნა, რომელიც მის დას, ესთერსა და ოჯახს მიეწოდებოდა. მაგრამ როდესაც ბერნი 1840 წელს, 87 წლის ასაკში გარდაიცვალა, დღიური და წერილები დარჩა; 1842-1846 წლებში გამოქვეყნებული Diary and Letters of Madame d'Arblay (7 ტომი) შერჩეულ მონაკვეთებს მოიცავდა; მასტექტომიის წერილის სრული ტექსტი კი მხოლოდ 1975 წელს ჯოის ჰემლოუს მიერ მომზადებულ აკადემიურ კრიტიკულ გამოცემაში გამოქვეყნდა.
დღეს წერილის ორიგინალი ნიუ-იორკის საჯარო ბიბლიოთეკის Berg Collection-ში, ბერნის სხვა საბუთებს შორის ინახება. 2018 წელს ბრიტანეთის ბიბლიოთეკამ წერილის შერჩეული მონაკვეთები თავის საჯაროდ ხელმისაწვდომ ონლაინკოლექციაში გამოაქვეყნა. ყოველ მკითხველს შეუძლია მოისმინოს, რა მოხდა 213 წლის წინ პარიზის Rue de Miromesnil-ზე, უშუალოდ იმ ქალის ხმით, რომელმაც ის დღე გადაიტანა.
როდესაც ვიგრძენი, რომ ინსტრუმენტი ისევ მფხეკდა — თითქოს ვენის მიმართულების საპირისპიროდ, თუ შეიძლება ასე ვთქვა — ხორცი ისეთი ძალით ეწინააღმდეგებოდა, რომ ქირურგის ხელს ღლიდა და უკან აწვებოდა; მას მარჯვნიდან მარცხნივ შეცვლა მოუწია — სწორედ მაშინ მართლა ვიფიქრე, რომ ვკვდებოდი. ყვირილის განახლებას არ ვცდილობდი — ვერ ვახერხებდი; იმდენად სუსტი ვიყავი.
ო, ჩემო ძვირფასო ესთერ! — ნეტავ შემეძლოს გითხრა, რა საოცარი რამ გადავიტანე! — მაგრამ ამ მოგონებისთვის ყველა სიტყვის პოვნა შეუძლებელია. ფრენსის ბერნი, წერილი თავის დას, ესთერ ბერნის, 22 მარტი — ივნისი, 1812 (ადაპტირებული თარგმანი, Berg Collection, NYPL)
პაციენტის მოწმობის დაბადების მოწმობა
ბერნის წერილი მედიცინის ისტორიაში რამდენიმე მხრივ უნიკალურია:
პირველ რიგში, ანესთეზიის გარეშე ქირურგიის პაციენტის მიერ დოკუმენტირებული პირველი დეტალური მოწმობაა. სანამ 1846 წელს ბოსტონში უილიამ მორტონის ეთერის ანესთეზიით თანამედროვე ქირურგია დაიწყებოდა, ევროპისა და ამერიკის საავადმყოფოებში ყველა დიდი ოპერაცია იმ პირობებში ტარდებოდა, რომლებიც ბერნიმ გადაიტანა. ქირურგთა ჩანაწერები (სისწრაფე, ტექნიკა, შედეგი) მრავლად იყო; პაციენტთა ჩანაწერები თითქმის არ არსებობდა. ბერნის წერილი ერთადერთი სრულფასოვანი პასუხია თანამედროვე პაციენტის კითხვაზე: „როგორია ოპერაციის განცდა?“. მედიცინის ისტორიაში ეს არის პაციენტის ხმის დაბადების მოწმობა.
მეორე მხრივ, ეს პაციენტისა და ექიმის ურთიერთობის ასიმეტრიის ადრეული სურათია. ბერნი წერილში დაწვრილებით აღწერს, როგორ ერეოდნენ ექიმები მის გადაწყვეტილების პროცესებში, როგორ აკნინებდნენ მის შიშებს, მაგრამ ამავე დროს როგორ ექცეოდნენ სიყვარულითა და მოთმინებით. ლარეის მიერ ოპერაციის გადაწყვეტილების „ცრემლიანი თვალებით“ თქმა, დიუბუას ფრაზა „ტკივილს უნდა ელოდო, არ მინდა მოგატყუო“, რიბის უცნაური გამხნევების მცდელობები, მაგალითად, „ყვირილის ნუ შეგეშინდება, შენმა ქმარმა მშობიარობისას მყვირალ ქალზე მითხრა და მიხარია“, — ყველაფერი თანამედროვე პაციენტთან კომუნიკაციის პედაგოგიკის ადრეულ მაგალითებს გვაჩვენებს.
მესამე მხრივ, წერილი ქალი პაციენტის სხეულებრივი ავტონომიის (ანუ საკუთარ სხეულზე გადაწყვეტილების მიღების უფლების) საზღვრებს აჩვენებს. ბერნი 59 წლისაა, ზრდასრული ქალი, მწერალი და მსოფლიოში ცნობილი — მაგრამ ქმრის, ექიმებისა და დის დაჟინების გარეშე მაინც არ თანხმდება ოპერაციას; გადაწყვეტილების პროცესი თვეებს გრძელდება; ოპერაციის დღეს დაახლოებით ორი საათით ადრე აფრთხილებენ. 21-ე საუკუნის ინფორმირებული თანხმობის (informed consent) ცნების არარსებობისას ქალი პაციენტის სხეულებრივი გადაწყვეტილებები ოჯახის და ექიმების კოლექტიური მოლაპარაკების შედეგი იყო.
მეოთხე მხრივ, კლინიკური წაკითხვისას წერილი იმდროინდელი ძუძუს კიბოს ქირურგიის ტექნიკურ დეტალებს ნათელს ჰფენს. დიუბუას „ხაზი — ჯვარი — წრე“ ნიშანი, როგორც თანამედროვე ისტორიკოსმა Zoe Copeman-მა აჩვენა, მაშინდელ პარიზულ ქირურგიაში ექსტირპაციის (ფართო ექსციზიის) უხმო სიგნალთა სისტემა იყო — პაციენტის შეშინების გარეშე ქირურგების კომუნიკაციისთვის. ლარეი და დიუბუა გუშინ განხილული ლე დრანის 1757 წლის ქირურგიული ალგორითმის თანამედროვე პრაქტიკოსები იყვნენ, 54 წლის შემდეგ: ლე დრანის „ეტაპობრივი მიდგომის“ პრინციპს1811 წელს პარიზის ყველაზე ცნობილი ქირურგები რეალურ ცხოვრებაში ქალი პაციენტის მიმართ იყენებდნენ.
🩺 კლინიკური წაკითხვა: ეს ნამდვილად კიბო იყო?
თანამედროვე მედიცინის ისტორიკოსებისთვის სადავო კითხვაა: ბერნის სიმსივნე ნამდვილად ავთვისებიანი იყო? წერილში აღწერილი სიმპტომები — გამკვრივებადი, ნელა მზარდი, მტკივნეული, მაგრამ არა მწვავე ტკივილის მქონე ძუძუს წარმონაქმნი — თანამედროვე წაკითხვით დიდი ალბათობით შეესაბამება ინვაზიურ სადინროვან კარცინომას (IDC). თუმცა ის, რომ ბერნიმ ოპერაციის შემდეგ კიდევ 29 წელი იცოცხლა და 87 წლის ასაკში რეციდივის გარეშე გარდაიცვალა, ორ შესაძლო ახსნას წარმოშობს:
(1) სიმსივნე მართლაც ავთვისებიანი იყო, მაგრამ ლოკალიზებულ სტადიაზე (ანუ მხოლოდ ძუძუში, ლიმფური კვანძების ჩართვის გარეშე); ოპერაცია რეზექციის ფართო კიდით ჩატარდა და სრულად კურაციული რეზექცია მიღწეული იყო. ეს 1811 წლის მაგალითია 21-ე საუკუნის სცენარისა — „ადრეულ სტადიაზე გამოვლენილი ლოკალიზებული ძუძუს კიბო“. (2) სიმსივნე ავთვისებიანი არ იყო — დიდი ფიბროადენომა ან სხვა კეთილთვისებიანი წარმონაქმნი იყო; ოპერაცია საჭირო არ ყოფილა, მაგრამ პაციენტი არ მოუკლავს. თანამედროვე პალეოპათოლოგიურ ლიტერატურაში ორივე შესაძლებლობა განიხილება; კონსენსუსის არარსებობის მიუხედავად, კომენტატორთა უმეტესობა ვარიანტ (1)-ს ირჩევს, რადგან იმდროინდელი ქირურგები დიაგნოზში შედარებით გამოცდილი იყვნენ და შეცდომის მაჩვენებელი დაბალი იყო. დასკვნა: ბერნის შეიძლება კიდევ 29 წელი ეცხოვრა იმიტომ, რომ, სავარაუდოდ, ძუძუს კიბო ჰქონდა, ლოკალიზებულ სტადიაზე დაუდგინდა და ანესთეზიის გარეშე მასტექტომიამ სრული განკურნება მოუტანა.
1811-დან 1840-მდე: წერის გაგრძელება
ბერნი ოპერაციის შემდეგ სწრაფად გამოჯანმრთელდა. 1812 წლის განმავლობაში საწოლში დასვენება, შემდეგ სახლში ძველ ცხოვრებასთან ნელი დაბრუნება; იმავე წლის შემოდგომაზე ნაპოლეონის ომების გამო ქმარსა და შვილთან ერთად საფრანგეთიდან ინგლისში დაბრუნება მოუხდა. 1814 წელს თავისი მეხუთე და ბოლო რომანი, The Wanderer, გამოაქვეყნა; კრიტიკოსები მას ცივად შეხვდნენ, მაგრამ გაყიდვები კარგი იყო. 1818 წელს ქმარი ალექსანდრი გარდაიცვალა. 1832 წელს — ანუ 80 წლის ასაკში — მამის სამტომეული ბიოგრაფია, Memoirs of Doctor Burney, გამოაქვეყნა. მისი ერთადერთი ვაჟი ალექსანდრი 1837 წელს, 43 წლის ასაკში გარდაიცვალა.
ფრენსის ბერნი 6 იანვარს, 1840 წელს, ქალაქ ბათში, 87 წლის ასაკში გარდაიცვალა. სიკვდილის მიზეზად „სიბერე“ ჩაიწერა — არც ძუძუს კიბოს რეციდივი, არც სხვა კიბო. მისი საფლავი ბათში, Walcot-ის სასაფლაოზეა; ქმარსა და შვილ ალექსანდრთან ერთად განისვენებს.
1811 წლის ოპერაციიდან სიკვდილამდე გასული 28 წელი და 3 თვეიმდროინდელი ძუძუს კიბოს ქირურგიისთვის განსაკუთრებულია. შედარებისთვის: 19-ე საუკუნის დასაწყისში ძუძუს კიბოს გამო ოპერირებული ქალების უდიდესი უმრავლესობა 5 წლის განმავლობაში რეციდივის ან პოსტოპერაციული გართულებებისგან კვდებოდა. ბერნიმ ამ სტატისტიკაზე ბევრად მეტხანს იცოცხლა — და იმ 29 წლის განმავლობაში წერას აგრძელებდა.
პაციენტის უფლებების დაცვის პირველი ხმა 19-ე საუკუნეში
1975 წელს გამოქვეყნების შემდეგ ბერნის წერილი თანამედროვე ფემინისტი მედიცინის ისტორიკოსებისთვის გარდამტეხი მოვლენა გახდა. ოდრი ლორდის The Cancer Journals (1980), როუზ კუშნერის ძუძუს კიბოს აქტივიზმი 1970-იან წლებში, სიუზენ სონტაგის Illness as Metaphor(1978), კრისტოფერ ჰიჩენსის Mortality(2012), პოლ კალანითის When Breath Becomes Air(2016) — ყველა ფრენსის ბერნის მიერ 1812 წელს გახსნილი ტრადიციის გაგრძელებაა: პაციენტი საკუთარ სიტყვას ამბობს. ეს ტრადიცია თანამედროვე ონკოლოგიური ეთიკის ერთ-ერთი ფილოსოფიური საფუძველია (ინფორმირებული თანხმობა, გადაწყვეტილების ერთობლივი მიღება, პაციენტზე ორიენტირებული ზრუნვა).
ამ ხაზის ნიშნები თურქეთშიც არის. თურქულ ლიტერატურაში Hüsamettin Bozok-ის კიბოს მონათხრობები (1980-იანი წლები), Tezer Özlü-ის ავადმყოფობის დღიურები, Oğuz Atay-ის Tutunamayanlarში კიბოსთან დაკავშირებული მონაკვეთები და Cemil Meriç-ის ბოლო წლების დღიურები თურქულენოვან მკითხველს პაციენტის მოწმობის საკუთარი ტრადიციის მაგალითებს სთავაზობს. ბერნის წერილის სული სიტყვებს სცდება და უნივერსალურია.
🔍 ფაქტების შემოწმების მოკლე შენიშვნა
- ფრენსის ბერნის დაბადება და გარდაცვალება: 13 ივნისი, 1752, კინგს-ლინი, ნორფოლკი — 6 იანვარი, 1840, ბათში, 87 წლის ასაკში
- ქმარი: Alexandre-Jean-Baptiste Piochard d'Arblay (1754-1818), ფრანგი ოფიცერი; ქორწინება 1793
- გამოქვეყნებული რომანები: Evelina (1778), Cecilia (1782), Camilla (1796), The Wanderer (1814)
- კარის თანამდებობა: 1786-1791, დედოფალ შარლოტას Keeper of the Robes
- ძუძუს პირველი სიმპტომები: აგვისტო, 1810
- დიაგნოზის პერიოდი: 1810 წლის სექტემბერ–ოქტომბრიდან 1811 წლის სექტემბრამდე, დაახლოებით ერთი წელი
- ოპერაციის თარიღი: ორშაბათი, 30 სექტემბერი, 1811, პარიზი, თავისი ბინა Rue de Miromesnil-ზე
- ქირურგი: ბარონი დომინიკ-ჟან ლარეი (ნაპოლეონის მთავარი ქირურგი, 1766-1842)
- კონსულტანტი ექიმები: ანტუან დიუბუა (იმპერატრიცა მარი-ლუიზის ექიმი), დოქტორი რიბი (ანატომი), დოქტორი მორო
- ოთახში ექიმთა საერთო რაოდენობა: 7 („seven men in black“)
- ანესთეზია: არ არსებობდა — მხოლოდ ჭიქა ღვინის კორდიალი
- ოპერაციის ხანგრძლივობა: დაახლოებით 20 წუთი
- წერილის წერა: 22 მარტი — ივნისი, 1812, ოთხთვიან პერიოდში დასრულდა
- წერილის მოცულობა: დაახლოებით 12 გვერდი, ~7.000 (შვიდი ათასი) სიტყვა
- წერილის მდებარეობა: New York Public Library, Henry W. and Albert A. Berg Collection
- სრული აკადემიური გამოცემა: Joyce Hemlow (რედ.), The Journals and Letters of Fanny Burney ტომი 6, ოქსფორდი, 1975
- ოპერაციის შემდეგ სიცოცხლის ხანგრძლივობა: 28 წელი და 3 თვე (რეციდივის გარეშე)
ნაპოლეონ ბონაპარტის კუჭის კიბო და მემკვიდრეობითობის ეჭვი ბონაპარტების ოჯახში (1821, წმინდა ელენე)
ნაპოლეონის პერიოდის პარიზიდან, რომელიც ფრენსის ბერნის წერილში ვნახეთ, ამჯერად იმავე იმპერატორის სიკვდილის საწოლთან გადავდივართ. ნაპოლეონის გაკვეთის ანგარიში, რომელიც 5 მაისს, 1821 წელს, წმინდა ელენეს კუნძულზე 51 წლის ასაკში გარდაიცვალა — ძუძუს კიბოს ქირურგიის იმავე ეპოქის დოკუმენტი, იმდროინდელი სამედიცინო პრაქტიკისთვის უაღრესად დეტალური — პილორუსის მიდამოში „სკიროზულ სიმსივნეს“ აღწერს. მამის, Carlo Bonaparte-ის, დის, Pauline-ისა და ძმის, Lucien-ის მსგავსი დაავადებებით გარდაცვალებამ თანამედროვე მოლეკულურ პალეოპათოლოგიაში მემკვიდრეობითი კუჭის კიბოს (CDH1-ის მუტაციის) ჰიპოთეზა წარმოშვა. ხვალ იმპერატორის გაკვეთასა და ერთი ოჯახის ბიოლოგიურ ბედს განვიხილავთ.
ავტორის შენიშვნა: ამ სტატიაში ბერნის წერილის ციტატები თურქულად ადაპტირებულია ნიუ-იორკის საჯარო ბიბლიოთეკის Berg Collection-ში არსებული ორიგინალური ხელნაწერის გამოქვეყნებული ინგლისური გამოცემიდან (Joyce Hemlow, რედ., The Journals and Letters of Fanny Burney, ტომი 6, Oxford University Press 1975). ტერმინი „მასტექტომია“ ბერნის არ გამოუყენებია; მან გამოიყენა გამოთქმები „terrible operation“ („საშინელი ოპერაცია“) და „breast operation“ („ძუძუს ოპერაცია“). თანამედროვე წაკითხვისთვის სტატიაში ტერმინი „მასტექტომია“ გამოიყენება, თუმცა ისტორიულად ეს ანაქრონისტული არჩევანია. ბერნის სიმსივნის ჰისტოპათოლოგიური ხასიათი უცნობია, რადგან გაკვეთის/ბიოფსიის დოკუმენტი არ არსებობს; თანამედროვე წაკითხვა „სავარაუდოდ ლოკალიზებული ინვაზიური სადინროვანი კარცინომის“ ვარაუდს ემხრობა, მაგრამ ეს დადასტურებული არ არის.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- Hemlow J (რედ.). The Journals and Letters of Fanny Burney (Madame d'Arblay), Volume VI: France 1803-1812. Oxford: Clarendon Press, 1975. (წერილის პირველი სრული აკადემიური გამოცემა; წერილი № 595, გვ. 596-616.)
- Burney F. Account from Paris of a terrible operation - 1812. Letter to Esther Burney, 22 March - June 1812. Berg Collection, New York Public Library, New York.
- Brock CH. Frances Burney and the Doctors. Cambridge: Cambridge University Press, 2019. (ბერნის სამედიცინო ცხოვრების ყველაზე ვრცელი თანამედროვე მონოგრაფია; თავი 5 სათაურით „A Mastectomy: 1811“.)
- Copeman Z. Women of the Enlightenment taking charge of their breast cancer awareness — the case of Frances Burney. The Warburg Institute Blog, ოქტომბერი, 2024.
- Epstein J. Writing the unspeakable: Fanny Burney's mastectomy and the fictive body. Representations 1986;16:131-166. (წერილის კლასიკური ანალიზი ფემინისტური ლიტერატურულ-სამედიცინო კვლევების თვალსაზრისით.)
- Doyle S. "You must expect to suffer": Mme d'Arblay and surgery before the advent of anesthesia. British Columbia Medical Journal 2013;55(5):247-249.
- Larrey DJ. Memoirs of military surgery, and campaigns of the French armies. მთარგმნ. Richard Willmott Hall. Baltimore: Joseph Cushing, 1814. (ლარეის საკუთარი კალმით აღწერილი ეგვიპტის, რუსეთისა და სხვა კამპანიების ქირურგიული მოგონებები.)
- Skinner P. Frances Burney's mastectomy: a contemporary patient's account. Journal of the Royal Society of Medicine 1992;85(8):507-509.
- Olsen K. Daily Life in 18th-Century England. Westport: Greenwood Press, 1999. (ინგლისური სამედიცინო პრაქტიკის სოციოკულტურული კონტექსტი 18-ე საუკუნის ბოლოსა და 19-ე საუკუნის დასაწყისში.)
- de Moulin D. A Short History of Breast Cancer. Boston: Martinus Nijhoff, 1983. (ბერნის პერიოდის ძუძუს კიბოს ქირურგიული ტრადიციის კონტექსტი, ლე დრანიდან ჰალსტედამდე.)
- Woolf V. The Common Reader: Second Series. London: Hogarth Press, 1932. (ესე „Madame d'Arblay“; ვირჯინია ვულფის მიერ ბერნის „ინგლისური მხატვრული პროზის დედად“ შეფასება.)
ეს სტატია სერიის „კიბოს ისტორია 365 დღეში“ 71-ე დღეა. ანესთეზიის გარეშე ქირურგიის დასასრული სერიის 82-ე (Crawford Long, 1842) და 83-ე (William Morton, 16 ოქტომბერი, 1846, „ეთერის დღე“) დღეებში განიხილება; პაციენტის მოწმობის თანამედროვე ტრადიცია 116-ე დღის (ტოლსტოი, ივან ილიჩის სიკვდილი, 1886), 169-ე დღის (Rose Kushner), 234-ე დღის (Susan Sontag) და 235-ე დღის (თანამედროვე კიბოს ლიტერატურის თემატური დოსიე) ფარგლებში დაბრუნდება. ფრენსის ბერნის წერილი 1811 წლის შესახებ ამ გრძელი ჯაჭვის დამფუძნებელი რგოლია 19-ე საუკუნის დასაწყისში. სტატია ისტორიულ-პოპულარული ხედვით მომზადდა; იგი სამედიცინო მკურნალობის მითითებებს არ შეიცავს.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.