Qara Geyimli Yeddi Kişi, Bir Şərab Kordialı və İyirmi Dəqiqəlik Qışqırıq
Bu məqalədə
Frances Burneynin 30 sentyabr 1811 barədə məktubu və anesteziyasız cərrahiyyənin birinci şəxsdən şahidliyi
30 sentyabr 1811-ci il, bazar ertəsi səhəri, Parisin Rue de Miromesnil küçəsindəki bir mənzildə, əlli doqquz yaşlı bir qadın öz yataq otağında qara geyimli yeddi kişinin gəlməsini gözləyirdi. Anesteziya yox idi — Bostondakı Efir Günü 35 il, Edinburqdakı xloroform 36 il irəlidə idi. Asepsiya yox idi — Listerin karbol turşusu 56 il irəlidə idi. Antibiotik yox idi — penisillinin kəşfinə 117 il qalırdı. Ağrıkəsici kimi ona verilən yeganə şey kiçik bir qədəh şərab kordialıidi. Həmin səhər Frances Burney — Avropanın ən məşhur qadın romançılarından biri, Virginia Woolfun sonralar “ingilis bədii nəsrinin anası” adlandıracağı yazıçı — sağ süd vəzisindəki şişin çıxarılması üçün aparılan əməliyyatı tam şüurlu halda yaşadı. Əməliyyat təxminən iyirmi dəqiqə davam etdi. Burney əməliyyatın əvvəlindən sonunadək qışqırdı və heç vaxt şüurunu itirmədi. Altı ay sonra, 22 mart 1812-ci ildə, bacısı Estherə yazdığı təxminən on iki səhifəlik məktubda — sonrakı dörd ay ərzində dəfələrlə düzəliş edərək tamamlayacağı bu məktubda — yaşadığı hər şeyi yazdı. Bu məktub bu gün tibb tarixinin birinci şəxsdən yazılmış ən sarsıdıcı sənədidir: anesteziyasız cərrahiyyənin, xərçəng diaqnozunun, pis xəbər alma prosesinin, qadın xəstə ilə kişi həkim münasibətinin, ölümlə həyat arasındakı incəlmiş xəttin bir xəstə — bir yazıçı tərəfindən qeydə alınmış yeganə ətraflı şahidliyidir. Bugünkü yazımız həmin məktubun və onu yazan qadının hekayəsidir.
Romançı, Kraliçanın Sarayında Xidmətçi, Napoleon Fransasında Bir İngilis Qadın
Frances Burney 13 iyun 1752-ci ildə İngiltərənin Norfolk bölgəsində, King's Lynn şəhərində doğuldu. Atası Charles Burneydövrün aparıcı musiqişünas və həkimlərindən biri idi; Bach, Handel, Haydn və Mozartın müasiri kimi Avropa musiqi tarixinin ilk böyük ümumi təsvirini yazmışdı. Anası Esther Sleepe isə Frances hələ on yaşında ikən öldü. Frances evlərinə ailə dostu kimi gəlib-gedən Samuel Johnson, Joshua Reynolds, David Garrick kimi 18-ci əsr ingilis maarifçiliyinin əsas simalarının söhbətləri içində yetişdi. Gənc yaşda yazmağa başladı; on altı yaşında gündəliyini açdı — bu gündəlik ölümünədək yetmiş il tutulacaq, müasir oxucu üçün 18-ci əsrin sonu və 19-cu əsrin əvvəlinin ingilis həyatına dair ən ətraflı tarixi mənbələrdən biri olacaqdı.
İlk romanı Evelinanı 1778-ci ildə, 26 yaşında, anonim nəşr etdirdi; kitab böyük uğur qazandı, sonra Cecilia (1782) və Camilla (1796) gəldi. Jane Austen öz Pride and Prejudiceromanının başlığını Burneynin Ceciliaəsərindən götürdü; Austenin məktublarında Burney “ən sevdiyim yazıçı” adlandırılır. 1786-1791-ci illər arasında beş il ərzində Kraliça Charlottenin (III. Georgenin həyat yoldaşı) Keeper of the Robes vəzifəsində sarayda xidmət etdi — orada illərlə davam edən kral xəstəliyini və III. Georgenin psixi sağlamlıq böhranını yaxından müşahidə etdi.
1793-cü ildə fransız sürgün, Napoleon ordusunun keçmiş zabiti Alexandre-Jean-Baptiste Piochard d'Arblay ilə evləndi. Bundan sonra “Madame d'Arblay” adı ilə də tanınacaqdı. 1801-ci ildə Napoleon dövrünün Fransasına qayıtdılar; Frances oğulları Alexanderlə birlikdə Parisdə həyat qurdu. 1810-cu ilin payızında — yəni 58 yaşında ikən — sağ süd vəzisində ağrı hiss etməyə başladı. Bu, hekayənin başlanğıcı idi.
1810-cu İlin Payızından 1811-ci İlin Sentyabrına: Diaqnoz, İnkar, Qəbul
Burney məktubunda xəstəliyin ilk əlamətlərini ətraflı təsvir edir: “1810-cu ilin avqustunda döşümdə kiçik bir ağrı məni narahat etməyə başladı.” Ağrı əvvəlcə yüngül və qeyri-daimi idi; sonrakı həftələrdə gücləndi, lakin onun “kəskin deyil, ağır” olduğunu yazır. Həyat yoldaşı Alexandre onu təkidlə həkim çağırmağa məcbur etmişdi, Burney əvvəlcə müqavimət göstərmişdi. “Qorxularını əsassız sayırdım,” deyə məktubunda yazır — “indi bu yanlış arxayınlığı danışıram ki, əziz Estherim, oxşar hisslər oxşar həyəcan oyadarsa, bacılarım və qardaş/bacı qızlarım üçün xəbərdarlıq olsun.” Bu cümlələr 1812-ci ildə yazılıb, lakin 21-ci əsrin süd vəzi xərçəngi maarifləndirmə kampaniyalarında hələ də istifadə oluna biləcək uzaqgörənlik daşıyır.
Payız boyunca Burney ərinin təzyiqi ilə həkimlərə müraciət etdi. Əvvəl ailə dostu Dr. Jouart, sonra ərinin köhnə dostu Antoine Dubois — dövrün Parisinin ən məşhur cərrahlarından biri, İmperator Napoleonun ikinci həyat yoldaşı İmperatriça Marie-Louisenin hamiləliyini idarə edən həkim. Dubois Burneyni müayinə etdi, müalicə protokolu təklif etdi; lakin əlamətlər irəliləməyə davam etdi. Duboisin saray xidməti (Marie-Louise 20 mart 1811-ci ildə Napoleonun oğlu II. Napoleonu dünyaya gətirdi) onun Burney ilə uzun müddət məşğul olmasına mane olurdu. Buna görə həyat yoldaşı başqa mütəxəssis çağırdı: Baron Dominique-Jean Larrey.
BARON DOMINIQUE-JEAN LARREY (1766-1842) — NAPOLEONUN BAŞ CƏRRAHI
Burneynin əməliyyatını idarə edən cərrah sıradan bir həkim deyildi. Dominique-Jean Larrey Napoleonun İmperator Qvardiyasının baş cərrahı idi; Misir yürüşündən (1798-1801) Rusiya yürüşünə (1812) və Waterlooya (1815) qədər Napoleon müharibələrinin bütün cəbhələrində xidmət etmiş, yaralı əsgərlərin sürətlə təxliyəsi üçün ambulance volante (“uçan təcili yardım”) sistemini icad etmişdi — müasir hərbi və mülki təcili yardım sisteminin sələfi. Triaj anlayışını da o sistemləşdirdi: yaralını sosial statusuna görə deyil, tibbi təcili ehtiyacına görə qiymətləndirmək.
Napoleon onun haqqında belə dedi: “Həyatımda tanıdığım ən fəzilətli insan.” Larreynin adı bu gün Parisdəki Arc de Triomphe üzərində həkk olunmuş 660 ad arasındadır — ordu generallarının yanında, döyüş meydanında döyüşçü deyil, həkim kimi. Burneyni müayinə edəndə Larrey 45 yaşında idi, təcrübəsi nəhəng idi, lakin onunla məşğul olarkən döyüşçü deyil, ürkək bir insan idi. Burney məktubunda onu “rastlaşdığım ən hörmətəlayiq, özünəməxsus şəkildə mükəmməl insan” adlandırır.
Larrey Burneyni 1811-ci ilin martından izləməyə başladı. Aylarla əməliyyat qərarını təxirə salmağa çalışdı; tibbi müalicələr, pəhriz və yataq istirahəti tövsiyə etdi. Təkbaşına əməliyyata qərar verə bilmədiyi üçün Fransanın ən qabaqcıl anatomu Dr. Ribeni və digər mütəxəssis Dr. Moreaunu ikinci və üçüncü rəy üçün çağırdı. Üç həkim Burneyni birlikdə qiymətləndirdi və 1811-ci ilin sentyabrında razılığa gəldi: əməliyyat zəruri idi. Larrey qərarı Burneyə çatdıranda — qadının yazdığına görə — bunu “gözlərində yaşla” dedi.
“Qara Geyimli Yeddi Kişi” və İyirmi Dəqiqə
Burneynin məktubu əməliyyat günündən əvvəlki saatları, həkimlərin gəlməsini, otağın hazırlanmasını və sonra baş verən hər şeyi fövqəladə təfərrüatla təsvir edir. Əməliyyat səhəri Larrey qapını döydü; Burney dərhal başa düşdü.
📅 30 SENTYABR 1811 — BURNEYNİN MƏKTUBUNDA TƏSVİR ETDİYİ ZAMAN XƏTTİ
22 mart 1812 — 1812-ci ilin yayı: Altı Ay Sonra Yazılmağa Başlanan Məktub
Burney əməliyyatdan sonra özünə gəlmək üçün altı ay gözlədi. Məktubu yazmağa başladığı tarix 22 mart 1812dir. Onu bir oturuşda yazmadı; sonrakı dörd ay ərzində dəfələrlə davam etdirdi, dayandırdı, nəzərdən keçirdi, sildi və yenidən yazdı. Tamamlayanda əlində təxminən 12 səhifəlik əlyazma var idi — müasir nəşrdə təxminən 7.000 söz. Məktubun əvvəlinə belə qeyd yazdı: “Account from Paris of a terrible operation — 1812” (“Parisdən Dəhşətli Bir Əməliyyatın Təsviri — 1812”).
Məktub sağlığında nəşr edilmədi. Burney bunu şəxsi ailə sənədi kimi nəzərdə tutmuşdu, bacısı Estherə və ailə üzvlərinə açıq idi. Lakin Burney 1840-cı ildə 87 yaşında öldükdə gündəliyi və məktubları qaldı; 1842-1846-cı illər arasında nəşr olunan Diary and Letters of Madame d'Arblay (7 cild) seçilmiş hissələri əhatə etdi; lakin mastektomiya məktubunun tam mətni yalnız 1975-ci ildə Joyce Hemlowun hazırladığı elmi-tənqidi nəşrdə yayımlandı.
Bu gün orijinal məktub New York Public Librarynin Berg CollectionundaBurneynin digər sənədləri arasında qorunur. 2018-ci ildə British Library məktubun seçilmiş hissələrini hamıya açıq onlayn kolleksiyasında yayımladı. Onu oxuyan hər kəs 213 il əvvəl Parisin Rue de Miromesnil küçəsində baş verənləri həmin günü yaşayan qadının öz səsindən eşidə bilər.
Alətin yenidən məni — sanki damarın əks istiqamətində desəm — qaşıdığını hiss edəndə, ət elə güclə müqavimət göstərirdi ki, cərrahın əlini yorur və geri itələyirdi; sağdan sola keçməli oldu — məhz o vaxt həqiqətən öldüyümü düşündüm. Yenidən qışqırmağa çalışmadım — bunu edə bilmirdim; o qədər zəif idim.
Ah, əziz Estherim! — nə qədər möcüzəli hadisələr yaşadığımı sənə danışa bilsəydim! — lakin bu xatirə üçün bütün sözləri tapmaq mümkün deyil. Frances Burney, Bacısı Esther Burneyə Məktub, 22 mart — iyun 1812 (uyğunlaşdırılmış tərcümə, Berg Collection, NYPL)
Xəstə Şahidliyinin Doğum Şəhadətnaməsi
Burneynin məktubu tibb tarixində bir neçə baxımdan bənzərsizdir:
Birincisi, anesteziyasız cərrahiyyənin xəstə tərəfindən sənədləşdirilmiş ilk ətraflı şahidliyidir. 1846-cı ildə Bostonda William Mortonun efir anesteziyası ilə müasir cərrahiyyə başlamazdan əvvəl Avropa və Amerika xəstəxanalarında bütün böyük əməliyyatlar Burneynin yaşadığı şəraitdə aparılırdı. Cərrahların qeydləri (sürət, texnika, nəticə) çox idi; xəstələrin qeydləri isə demək olar ki, yox idi. Burneynin məktubu müasir xəstənin “əməliyyatı yaşamaq necə bir hissdir?” sualına verilmiş yeganə dolğun cavabdır. Bu, tibb tarixində xəstə səsinin doğum şəhadətnaməsidir.
İkincisi, xəstə-həkim münasibətindəki asimmetriyanın erkən təsviridir. Burney məktubunda həkimlərin onun qərarvermə proseslərinə necə müdaxilə etdiyini, qorxularını necə kiçiltdiyini, eyni zamanda ona necə sevgi və səbrlə yanaşdığını ətraflı danışır. Larreynin əməliyyat qərarını “gözlərində yaşla” bildirməsi, Duboisin “əzab çəkməyi gözləməlisən, səni aldatmaq istəmirəm” cümləsi, Ribein “qışqırmaqdan qorxma, ərin mənə doğuş zamanı qışqıran qadından danışdı, buna sevinirəm” kimi qəribə ruhlandırma cəhdləri — hamısı müasir xəstə ilə ünsiyyət pedaqogikasının erkən nümunələrini görməyimizə imkan verir.
Üçüncüsü, qadın xəstənin bədən muxtariyyətinin (yəni öz bədəni barədə qərar vermək hüququnun) sərhədlərini göstərir. Burney 59 yaşında yetkin qadındır, yazıçıdır, dünya şöhrətlidir — yenə də ərinin, həkimlərin və bacısının təkidi olmadan əməliyyatı qəbul etmir; qərarvermə prosesi aylarla davam edir; əməliyyat günü ona təxminən iki saat əvvəldən xəbər verilir. 21-ci əsrin məlumatlandırılmış razılıq (informed consent) anlayışının yoxluğunda qadın xəstənin bədəni barədə qərarları ailə ilə həkimlərin kollektiv müzakirəsinin məhsulu idi.
Dördüncüsü, klinik baxımdan oxunduqda məktub dövrün süd vəzi xərçəngi cərrahi təcrübəsinin texniki təfərrüatlarına işıq salır. Müasir tarixçi Zoe Copemanın göstərdiyi kimi, Duboisin “xətt — xaç — dairə” işarəsi dövrün Paris cərrahiyyəsində ekstirpasiya (geniş eksiziya) üçün istifadə olunan səssiz siqnal sistemi idi — xəstəni qorxutmadan cərrahların bir-biri ilə ünsiyyətini təmin etmək üçün. Larrey və Dubois dünən danışdığımız Le Dranın 1757-ci il cərrahi alqoritminin 54 il sonrakı çağdaş tətbiqçiləri idi: Le Dranın “mərhələli yanaşma” prinsipi1811-ci ildə Parisin ən məşhur cərrahları tərəfindən qadın xəstədə real həyatda tətbiq edilirdi.
🩺 KLİNİK BİR OXU: BU, HƏQİQƏTƏN XƏRÇƏNG İDİMİ?
Müasir tibb tarixçilərinin mübahisəli sualı: Burneynin şişi həqiqətən bədxassəli idimi? Burneynin məktubunda təsvir etdiyi əlamətlər — sərtləşən, yavaş böyüyən, ağrılı, lakin kəskin ağrı verməyən döş kütləsi — müasir baxışla böyük ehtimalla invaziv duktal karsinomaya (İDK) uyğundur. Lakin Burneynin əməliyyatdan sonra daha 29 il yaşaması və 87 yaşında residiv olmadan ölməsi iki mümkün izah doğurur:
(1) Şiş həqiqətən bədxassəli idi, lakin lokallaşmış mərhələdə idi (yəni yalnız süd vəzisində, limfa düyünlərinin tutulması olmadan); cərrahiyyə geniş rezeksiya sərhədi ilə aparıldı və tam kurativ rezeksiya əldə edildi. Bu, 21-ci əsrin “erkən mərhələdə aşkarlanmış lokallaşmış süd vəzi xərçəngi” ssenarisinin 1811-ci il nümunəsidir. (2) Şiş bədxassəli deyildi — böyük fibroadenoma və ya başqa xoşxassəli kütlə idi; cərrahiyyə lazımsız idi, lakin xəstəni öldürmədi. Müasir paleopatoloji ədəbiyyatda hər iki ehtimal müzakirə olunur; razılıq olmasa da, əksər şərhçilər (1) variantını üstün tutur, çünki dövrün cərrahları diaqnozda nisbətən təcrübəli idi və səhv nisbəti aşağı idi. Nəticə: Burney ehtimal ki, süd vəzi xərçəngi olduğu, lokallaşmış mərhələdə diaqnoz aldığı və anesteziyasız mastektomiya ilə tam sağalma əldə etdiyi üçün daha 29 il yaşamış ola bilər.
1811-dən 1840-a: Yazmağa Davam Etmək
Burney əməliyyatdan sonra tez sağaldı. 1812-ci il boyunca yataq istirahəti, ardınca evdə tədricən əvvəlki həyata qayıdış; həmin ilin payızında Napoleon müharibələri səbəbindən əri və oğlu ilə birlikdə Fransadan İngiltərəyə qayıtmalı oldu. 1814-cü ildə beşinci və son romanı The Wandererı nəşr etdirdi; tənqidçilər tərəfindən soyuq qarşılandı, lakin satış yaxşı idi. 1818-ci ildə əri Alexandre öldü. 1832-ci ildə — yəni 80 yaşında — atasının üçcildlik bioqrafiyası olan Memoirs of Doctor Burneyni nəşr etdirdi. Yeganə oğlu Alexander 1837-ci ildə 43 yaşında öldü.
Frances Burney 6 yanvar 1840-cı ildə Bath şəhərində 87 yaşında öldü. Ölüm səbəbi “qocalıq” kimi qeyd edildi — süd vəzi xərçəngi residivi yox, başqa xərçəng yox. Məzarı Bath şəhərinin Walcot qəbiristanlığındadır; əri Alexandre və oğlu Alexanderlə birlikdə dəfn olunub.
1811-ci il əməliyyatından ölümünədək keçən 28 il 3 aydövrün süd vəzi xərçəngi cərrahiyyəsi üçün fövqəladədir. Müqayisə üçün: 19-cu əsrin əvvəlində süd vəzi xərçəngi əməliyyatı keçirən qadınların böyük əksəriyyəti 5 il ərzində residivdən və ya əməliyyatsonrası ağırlaşmalardan ölürdü. Burney bu statistikadan çox daha uzun yaşadı — yaşadığı həmin 29 il ərzində də yazmağa davam etdi.
Xəstə Hüquqlarının Müdafiəsinin 19-cu Əsrdəki İlk Səsi
Burneynin məktubu 1975-ci ildə nəşr olunduqdan sonra müasir feminist tibb tarixçiləri üçün dönüş nöqtəsi oldu. Audre Lordeun The Cancer Journals (1980), Rose Kushnerin 1970-ci illərdəki süd vəzi xərçəngi fəallığı, Susan Sontagın Illness as Metaphor(1978), Christopher Hitchensin Mortality(2012), Paul Kalanithinin When Breath Becomes Air(2016) əsərləri — hamısı Frances Burneynin 1812-ci ildə başlatdığı ənənənin davamıdır: xəstə öz sözünü deyir. Bu ənənə müasir onkologiya etikasının (məlumatlandırılmış razılıq, birgə qərarvermə, xəstə-mərkəzli qayğı) fəlsəfi əsaslarından biridir.
Türkiyədə də bu xəttin izləri var. Türk ədəbiyyatında xəstə şahidliyi üçün Hüsamettin Bozokun xərçəng hekayələri (1980-ci illər), Tezer Özlünün xəstəlik gündəlikləri, Oğuz Atayın Tutunamayanlarəsərindəki xərçənglə əlaqəli parçalar, Cemil Meriçin son illərinin gündəlikləri — türkcə oxucuya öz xəstə şahidliyi ənənəsinin nümunələrini təqdim edir. Burneynin məktubunun ruhu sözlərdən kənarda universaldır.
🔍 QISA FAKT YOXLAMASI QEYDİ
- Frances Burneynin doğumu və ölümü: 13 iyun 1752, King's Lynn, Norfolk — 6 yanvar 1840, Bath, 87 yaşında
- Həyat yoldaşı: Alexandre-Jean-Baptiste Piochard d'Arblay (1754-1818), fransız zabit; evlilik 1793
- Nəşr olunmuş romanları: Evelina (1778), Cecilia (1782), Camilla (1796), The Wanderer (1814)
- Saray vəzifəsi: 1786-1791, Kraliça Charlottenin Keeper of the Robes vəzifəsi
- Süd vəzisində ilk əlamətlər: Avqust 1810
- Diaqnoz dövrü: 1810-cu ilin sentyabr–oktyabrından 1811-ci ilin sentyabrına, təxminən bir il
- Əməliyyat tarixi: 30 sentyabr 1811, bazar ertəsi, Paris, Rue de Miromesnil küçəsindəki öz mənzili
- Cərrah: Baron Dominique-Jean Larrey (Napoleonun baş cərrahı, 1766-1842)
- Konsultant həkimlər: Antoine Dubois (İmperatriça Marie-Louisenin həkimi), Dr. Ribe (anatom), Dr. Moreau
- Otaqdakı ümumi həkim sayı: 7 (“seven men in black”)
- Anesteziya: Yox — yalnız bir qədəh şərab kordialı
- Əməliyyat müddəti: Təxminən 20 dəqiqə
- Məktubun yazılması: 22 mart — iyun 1812, dörd aylıq müddətdə tamamlandı
- Məktubun uzunluğu: Təxminən 12 səhifə, ~7.000 söz
- Məktubun saxlandığı yer: New York Public Library, Henry W. and Albert A. Berg Collection
- Tam elmi nəşr: Joyce Hemlow (red.), The Journals and Letters of Fanny Burney cild 6, Oxford 1975
- Əməliyyatdan sonrakı ömür müddəti: 28 il 3 ay (residiv olmadan)
Napoleon Bonapartın Mədə Xərçəngi və Bonapart Ailəsində İrsi Şübhə (1821, St. Helena)
Frances Burneynin məktubunda gördüyümüz Napoleon dövrünün Parisindən bu dəfə həmin imperatorun ölüm yatağına keçirik. 5 may 1821-ci ildə St. Helena adasında 51 yaşında ölən Napoleonun autopsiya hesabatı — süd vəzi xərçəngi cərrahiyyəsi ilə eyni dövrdə hazırlanmış və dövrün tibbi təcrübəsi üçün son dərəcə ətraflı tutulmuş bir sənəd — pilor nahiyəsində “skirroz şiş” təsvir edir. Atası Carlo Bonaparte, bacısı Pauline və qardaşı Lucienin oxşar xəstəliklərdən ölməsi müasir molekulyar paleopatologiyada irsi mədə xərçəngi (CDH1 mutasiyası) hipotezini doğurdu. Sabah bir imperatorun autopsiyasını və bir ailənin bioloji taleyini araşdırırıq.
Müəllifin qeydi: Bu yazıdakı Burney məktubunun sitatları New York Public Library Berg Collectionda saxlanan orijinal əlyazmanın nəşr edilmiş ingiliscə variantından (Joyce Hemlow, red., The Journals and Letters of Fanny Burney, cild 6, Oxford University Press 1975) türkcəyə uyğunlaşdırılıb. “Mastektomiya” terminindən Burney istifadə etməyib; o, “terrible operation” (“dəhşətli əməliyyat”) və “breast operation” (“döş əməliyyatı”) ifadələrini işlədib. Müasir oxu üçün yazıda “mastektomiya” terminindən istifadə olunub, lakin tarixi baxımdan bu, anaxronik seçimdir. Burneynin şişinin histopatoloji xarakteri autopsiya/biopsiya sənədi olmadığına görə bilinmir; müasir baxış “ehtimal edilən lokallaşmış invaziv duktal karsinoma” təxmininə uyğundur, lakin bu, qəti deyil.
Mənbələr və Əlavə Oxu
- Hemlow J (red.). The Journals and Letters of Fanny Burney (Madame d'Arblay), Volume VI: France 1803-1812. Oxford: Clarendon Press, 1975. (Məktubun ilk tam elmi nəşri; məktub № 595, səh. 596-616.)
- Burney F. Account from Paris of a terrible operation - 1812. Letter to Esther Burney, 22 March - June 1812. Berg Collection, New York Public Library, New York.
- Brock CH. Frances Burney and the Doctors. Cambridge: Cambridge University Press, 2019. (Burneynin tibbi həyatı barədə ən əhatəli müasir monoqrafiya; “A Mastectomy: 1811” adlı 5-ci bölmə.)
- Copeman Z. Women of the Enlightenment taking charge of their breast cancer awareness — the case of Frances Burney. The Warburg Institute Blog, oktyabr 2024.
- Epstein J. Writing the unspeakable: Fanny Burney's mastectomy and the fictive body. Representations 1986;16:131-166. (Məktubun feminist ədəbiyyat-tibb araşdırmaları baxımından klassik təhlili.)
- Doyle S. "You must expect to suffer": Mme d'Arblay and surgery before the advent of anesthesia. British Columbia Medical Journal 2013;55(5):247-249.
- Larrey DJ. Memoirs of military surgery, and campaigns of the French armies. Tərc. Richard Willmott Hall. Baltimore: Joseph Cushing, 1814. (Larreynin öz qələmindən Misir, Rusiya və digər yürüşlərin cərrahi xatirələri.)
- Skinner P. Frances Burney's mastectomy: a contemporary patient's account. Journal of the Royal Society of Medicine 1992;85(8):507-509.
- Olsen K. Daily Life in 18th-Century England. Westport: Greenwood Press, 1999. (18-ci əsrin sonu — 19-cu əsrin əvvəlinin ingilis tibbi təcrübəsinin sosial-mədəni konteksti.)
- de Moulin D. A Short History of Breast Cancer. Boston: Martinus Nijhoff, 1983. (Burney dövrünün süd vəzi xərçəngi cərrahi ənənəsinin Le Drandan Halstedə uzanan konteksti.)
- Woolf V. The Common Reader: Second Series. London: Hogarth Press, 1932. (“Madame d'Arblay” essesi; Virginia Woolfun Burneyni “ingilis bədii nəsrinin anası” kimi qiymətləndirməsi.)
Bu yazı 365 Gündə Xərçəng Tarixi Silsiləsinin 71-ci günüdür. Anesteziyasız cərrahiyyənin sonu silsilənin 82-ci (Crawford Long, 1842) və 83-cü (William Morton, 16 oktyabr 1846, “Efir Günü”) günlərində işlənəcək; müasir xəstə şahidliyi ənənəsi 116-cı gün (Tolstoy, İvan İliçin Ölümü, 1886), 169-cu gün (Rose Kushner), 234-cü gün (Susan Sontag) və 235-ci gün (müasir xərçəng ədəbiyyatı üzrə tematik dosye) çərçivəsində yenidən gündəmə gələcək. Frances Burneynin 1811-ci il barədə məktubu bu uzun zəncirin 19-cu əsrin əvvəlindəki qurucu halqasıdır. Yazı tarixi-populyar baxışla hazırlanıb; tibbi müalicə istiqamətləndirməsi ehtiva etmir.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.