ვაქცინით მკურნალობა კიბოს დროს: კიბოს პროფილაქტიკური ვაქცინები

წინა სტატიებში ვისაუბრეთ კიბოს სამკურნალოდ შემუშავებულ ვაქცინებზე. ახლა კი განვიხილავთ კიბოს პროფილაქტიკურ ვაქცინებს. ამ ვაქცინების მოქმედების პრინციპია დასუსტებული ვირუსის ორგანიზმში შეყვანით მის მიმართ იმუნიტეტის წარმოქმნა. კიბოს პროფილაქტიკური ვაქცინები შექმნილია კიბოს გამომწვევი ვირუსების წინააღმდეგ.

ვირუსების მიერ კიბოს გამოწვევა 1900-იანი წლების დასაწყისიდან არის ცნობილი. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის ბოლო ანგარიშების მიხედვით, მსოფლიოში კიბოს შემთხვევების 15 პროცენტი ვირუსული წარმოშობისაა. ასეთი კიბოს უმეტესობა ნაკლებად განვითარებულ და განვითარებად ქვეყნებში გვხვდება. ამის მიზეზია ვაქცინაციის პროგრამების არარეგულარული ჩატარება და საჭირო ჰიგიენური პირობების შეუსრულებლობა. ამ ვირუსებისთვის გამოყენებული ზოგადი ტერმინია ონკოვირუსები ეწოდება.

ვირუსები უჯრედს აინფიცირებენ, მასში შედიან და გასამრავლებლად უჯრედის მართვას იკავებენ. დნმ უჯრედის ძირითად პროცესებს აკონტროლებს. ვირუსები საკუთარ გენეტიკურ ინფორმაციას მასპინძელი უჯრედის დნმ-ში აერთიანებენ. ამის შედეგად გენების ფუნქციის დარღვევა უჯრედის უკონტროლო დაყოფასა და კიბოს იწვევს. ზოგიერთი ვირუსი სიმსივნის დამთრგუნველ გენებს თრგუნავს, ზოგი კი უჯრედს ონკოგენებს, ანუ ზრდის ხელშემწყობ გენებს მატებს. ქვემოთ მოცემულია კიბოს გამომწვევი ვირუსები და მათთან დაკავშირებული კიბოს ტიპები.

-ჰეპატიტის B და C ვირუსები: ღვიძლის კიბო

-ადამიანის პაპილომავირუსი (HPV): საშვილოსნოს ყელისა და საშვილოსნოს კიბო

-ადამიანის T-ლიმფოტროპული ვირუსი: მოზრდილებში განვითარებული T-უჯრედული ლიმფომა

-ეპშტეინ-ბარის ვირუსი: ბერკიტის ლიმფომა, ჰოჯკინის ლიმფომა, ხორხის კიბოები

-კაპოშის სარკომის ვირუსი: კუნთის კიბოები

აქ ხაზგასმით უნდა აღვნიშნოთ, რომ ამ ვირუსების მხოლოდ მცირე პროცენტი იწვევს კიბოს. კვლევები აჩვენებს, რომ ამ ვირუსებით ინფიცირებულ ადამიანს შესაძლოა მთელი სიცოცხლის განმავლობაში კიბო საერთოდ არ განუვითარდეს.

ბოლო წლებში ყველაზე მეტად გამოკვლეული და ვაქცინის შემუშავების სამიზნე ვირუსებია ჰეპატიტის ვირუსები და ადამიანის პაპილომავირუსი (HPV). ჰეპატიტის ვირუსები ქრონიკული ჰეპატიტური ინფექციის გამოწვევით ღვიძლის კიბოს იწვევს. ყოველწლიურად ღვიძლის კიბოს 750.000 შემთხვევა აღირიცხება და მათი უმეტესობა ნაკლებად განვითარებულ ქვეყნებში გვხვდება. ჰეპატიტის B ვირუსით მსოფლიოს მოსახლეობის 3 პროცენტია ინფიცირებული და ნაკლებად განვითარებულ ქვეყნებში, სადაც ვაქცინაციის პროგრამები ვერ ხორციელდება, იგი ღვიძლის კიბოს შემთხვევების 90 პროცენტზეა პასუხისმგებელი.

დამტკიცებულია, რომ HPV საშვილოსნოს ყელის კიბოს იწვევს. ბოლო კვლევებში საშვილოსნოს ყელის კიბოს შემთხვევების %99-ში HPV გამოვლინდა. ვირუსი სასქესო ორგანოებს უმეტესად სქესობრივი გზით აინფიცირებს და მეჭეჭებსა და უჯრედების პათოლოგიურ ზრდას იწვევს. გენიტალური მეჭეჭები მნიშვნელოვანი სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებაა. მათ ქირურგიული მეთოდებითა და წამლებით მკურნალობენ, თუმცა ხშირად მეორდება. როგორ იწვევს HPV კიბოს? უჯრედების ზრდის მაკონტროლებელი გენების ფუნქციის დარღვევით. მოდით, ეს უფრო დაწვრილებით განვიხილოთ.

დაბადებიდან სრულწლოვანებამდე ჩვენი უჯრედები სწრაფად იყოფა. ზრდასრულ ასაკში კი უჯრედები ძირითადად დაზიანებული ქსოვილის აღსადგენად იყოფა. თუმცა ეს ყველა უჯრედს არ ეხება: ნერვული და კუნთოვანი უჯრედები არ განახლდება. უჯრედის დაყოფის მაკონტროლებელ გენებს შორის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანია p53. მეცნიერები ამ გენს „გენების მცველს“ უწოდებენ. p53 სიმსივნის დამთრგუნველი გენია. როდესაც უჯრედის გენეტიკური სტრუქტურა ზიანდება, იგი უჯრედის დაყოფას აჩერებს და დაზიანებული გენების ახალ უჯრედებზე გადაცემას ხელს უშლის; ამასთან, დაზიანებული უბნის აღსადგენ მექანიზმებს ააქტიურებს. თუ ეს ვერ მოხერხდა, უჯრედის დაპროგრამებულ სიკვდილს იწყებს და დაზიანებული უჯრედის განადგურებას უზრუნველყოფს. ამიტომ p53 გენს უჯრედებისთვის დიდი მნიშვნელობა აქვს. p53-ის მუტაციისას უჯრედი უკონტროლოდ იწყებს ზრდას. ადამიანში კიბოს შემთხვევების % 50-ში p53 გენი მუტირებული, ანუ არააქტიური სახით არის აღმოჩენილი. რა კავშირია HPV-სა და p53 გენს შორის? HPV უჯრედს აინფიცირებს და მასში საკუთარ გენებს აერთიანებს. შედეგად წარმოქმნილი ვირუსული ცილები, რომლებსაც E6/E7 ეწოდება, p53 გენს ფუნქციას აკარგვინებს. უჯრედის კონტროლის სისტემის მოშლა უკონტროლო დაყოფას იწვევს.

HPV-ის წინააღმდეგ იმუნიტეტის მიღება შესაძლებელია Gardasil-ისა და Cervarix-ის ვაქცინებით, რომლებიც 2006 წელს ამერიკის სურსათისა და წამლის სააგენტოს (FDA) დამტკიცების შემდეგ ბაზარზე გამოვიდა. Gardasil რეკომენდებულია სქესობრივ მომწიფებამდე და აქტიური სქესობრივი ცხოვრების დამწყებ პირებში. არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ უკვე ინფიცირებულ პირებში ამ ვაქცინებს დამცავი მოქმედება არ აქვს. Gardasil 120-ზე მეტ ქვეყანაში დამტკიცებული ვაქცინაა. საშვილოსნოს ყელის კიბოს ვაქცინები ჩვენს ქვეყანაშიც იყიდება. HPV-ის ვაქცინის შესახებ დაწვრილებითი ინფორმაციისთვის შეგიძლიათ დააჭიროთ. ბოლო წლებში ქვეყნებში, სადაც ვაქცინაცია ტარდება, საშვილოსნოს ყელის კიბოს სიხშირე შემცირდა.

ვაქცინა უკვე ინფიცირებულ პირებს არ იცავს. ასაკისა და სქესობრივი აქტივობის მატებასთან ერთად ინფიცირების ალბათობაც იზრდება. ვაქცინაცია რეგულარული შემოწმებების ალტერნატივა არ არის და კონტროლი უნდა გაგრძელდეს.

კიბოს სამკურნალოდ გამოყენებული ვაქცინების შესახებ ჩვენი სტატიის სანახავად დააჭირეთ.