Xərçəngdə vaksin müalicəsi: Qoruyucu xərçəng vaksinləri

Əvvəlki yazılarımızda xərçəngə qarşı hazırlanmış müalicə məqsədli vaksinlərdən bəhs etmişdik. İndi isə xərçəngə qarşı qoruyucu vaksinləri araşdıracağıq. Vaksinin ümumi iş prinsipinə baxsaq, zəiflədilmiş virusun bədənə verilməsi ilə insanda həmin virusa qarşı immunitetin yaradılmasıdır. Qoruyucu xərçəng vaksinləri bu məqsədlə xərçəngə səbəb olan viruslara qarşı hazırlanmışdır.

Virusların xərçəngə səbəb olduğu 1900-cü illərin əvvəlindən bəri məlumdur. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının dərc etdiyi son hesabatlara görə dünyadakı xərçənglərin yüzdə 15-i virus mənşəlidir. Virus mənşəli xərçənglərin çoxu az inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə görülür. Bunun səbəbi peyvənd proqramlarının müntəzəm aparılmaması və lazımi gigiyena şərtlərinin yerinə yetirilməməsidir. Bu viruslar üçün istifadə edilən ümumi termin  onkovirus  şəklindədir.

Onkoviruslar hüceyrələri yoluxduraraq, yəni onların daxilinə girərək hüceyrənin idarəsini ələ keçirirlər. Bundan özlərini çoxaltmaq üçün istifadə edirlər. Məlum olduğu kimi, hüceyrələrimizdə əsas hadisələri idarə edən DNT molekulu var. Viruslar öz genetik məlumatlarını daxil olduqları hüceyrələrin DNT-sinə əlavə edirlər. Gen quruluşu pozulan hüceyrələr nəzarətsiz bölünməyə və çoxalmağa başlayır. Nəticədə xərçəngləşmə meydana gəlir. İrəlidə ətraflı araşdıracağımız kimi, bəzi viruslar şişbasdırıcı genlərin fəaliyyətini əngəlləyir, bəziləri isə hüceyrəyə onkogenlər (hüceyrə böyüməsini tətikləyən genlər) əlavə edir. İndiyədək xərçəngə səbəb olduğu aşkar edilmiş viruslar və xərçəng növləri aşağıda sadalanmışdır.

-Hepatit B və C virusları: Qaraciyər xərçəngi

-Human Papilloma Virus (HPV): Uşaqlıq boynu və uşaqlıq xərçəngi

-Human T-lymhotrophic Virus: Yetkinlərdə görülən T-hüceyrə limfoması

-Epstein Barr Virus: Burkitt limfoması, Hodgking limfoması, qırtlaq xərçəngləri

-Kaposis Sarkoması Virusu: Əzələ xərçəngləri

Xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, bu virusların xərçəngə səbəb olma faizləri çox aşağıdır. Yəni bu viruslarla yoluxmuş bir insanın həyatı boyu xərçəngə tutulmadığı da tədqiqatlarda görülmüşdür.

Son illərdə ən çox araşdırılan və vaksin hazırlanan virus növləri Hepatit virusları və Human Papilloma Virusdur (HPV). Hepatit virusları xroniki hepatit infeksiyasına səbəb olaraq qaraciyər xərçənginə səbəb olurlar. Hər il 750.000 qaraciyər xərçəngi bildirilir və bu halların əksəriyyəti az inkişaf etmiş ölkələrdə görülür. Hepatit B virusu dünya əhalisinin yüzdə 3-nü yoluxdurmuş vəziyyətdədir və peyvənd proqramlarının həyata keçirilə bilmədiyi az inkişaf etmiş ölkələrdə qaraciyər xərçəngi hallarının yüzdə 90-na cavabdehdir.

Human Papilloma Virus (HPV) uşaqlıq boynu (serviks) xərçənginə səbəb olduğu sübut edilmiş virusdur. Hətta son tədqiqatlarda göstərilmişdir ki, serviks xərçənglərinin %99-na səbəb HPV-dir. Virus daha çox genital nahiyəyə təsir edir və əsasən cinsi yolla ötürülür. Bu viruslar genital nahiyədə ziyillərin yaranmasına və ya anormal hüceyrə böyüməsinə səbəb olur. Genital ziyillər cinsi əlaqə yolu ilə yayılan ən mühüm infeksiyalardan biridir. Genital ziyillərin müalicəsi cərrahi müdaxilə və dərmanlarla mümkün olsa da, insanların çoxunda təkrarlandığı görülmüşdür. Bütün bunlarla yanaşı, HPV xərçəngləşməyə necə səbəb olur? Bu sualın cavabı genlərimizin nəzarətdən çıxmasıdır. Gəlin bu mexanizmi hamımız birlikdə araşdıraq;

Hüceyrələrin bölünmə sürəti həyatın ilk anından etibarən çox yüksəkdir və bu, yetkinliyə qədər davam edir. Yetkin insanda hüceyrələr yalnız zədələnmiş toxumaların bərpası üçün bölünür və çoxalırlar. Bu hadisə hər hüceyrə növündə görülmür. Məsələn, sinir və əzələ hüceyrələrimiz özlərini yeniləyə bilmirlər. Hüceyrələrdə bölünmə mexanizmini idarə edən ən mühüm gen  p53-dür. Bu gen alimlər tərəfindən “genlərin gözətçisi” adlandırılmışdır. p53 şişbasdırıcı gendir. Hüceyrənin genetik quruluşu zədələndikdə hüceyrə bölünməsini dayandıraraq bu zədələnmiş genlərin yeni hüceyrələrə keçməsinin qarşısını alır və zədələnmiş nahiyəni bərpa edəcək mexanizmləri başladır. Əgər bunda uğur qazana bilməzsə, proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümünü başladaraq zədələnmiş hüceyrənin aradan qalxmasını təmin edir. Buna görə p53 geni hüceyrələr üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. p53 mutasiyaya uğradıqda hüceyrə nəzarətsiz böyüməyə başlayır. İnsanlardakı xərçənglərin % 50-də p53 geni mutasiyaya uğramış, yəni qeyri-aktiv vəziyyətdə tapılmışdır. Bəs HPV ilə p53 geni arasında necə əlaqə var? HPV hüceyrəni yoluxduraraq öz genlərini hüceyrəyə inteqrasiya edir. Bunun nəticəsində yaranan E6/E7 adlanan virus zülalları p53 genini funksiyasız hala gətirir. Hüceyrədəki nəzarət sisteminin aradan qalxması nəzarətsiz bölünməyə səbəb olur.

HPV-yə qarşı 2006-cı ildə Amerika Qida və Dərman İdarəsinin (FDA) təsdiqi alınaraq bazara çıxarılan Gardasil və Cervarix adlı vaksinlərlə immunitet yaradıla bilir. Gardasil yeniyetməlikdən əvvəlki və fəal cinsi həyata başlamış insanlara tövsiyə olunur. Unudulmamalıdır ki, yoluxmuş insan üçün bu vaksinlərin qoruyucu təsiri yoxdur. Gardasil 120-dən çox ölkədə təsdiqlənmiş vaksindir. Uşaqlıq boynu xərçəngi vaksinləri ölkəmizdə də satışa çıxarılmışdır. HPV vaksini haqqında ətraflı məlumat üçün  klikləyə bilərsiniz. Aparılan son tədqiqatlarda peyvənd proqramını tətbiq edən ölkələrdə uşaqlıq boynu xərçənginə rastgəlmə nisbətinin azaldığı bildirilmişdir.

Unudulmamalıdır ki, yoluxmuş insan üçün bu vaksinlərin qoruyucu təsiri yoxdur. Yaş artdıqca və fəal cinsi həyat başladıqca yoluxma riski artır. Yeni nəsil qoruyucu xərçəng vaksinləri müntəzəm müayinələrin alternativi deyil. Bu vaksini alan insanlar müntəzəm müayinələrini davam etdirməlidirlər.

Müalicə məqsədilə istifadə olunan xərçəng vaksinləri haqqındakı yazımıza keçmək üçün  klikləyə bilərsiniz.