ვაცნობიერებთ კიბოს მქონე პაციენტებში თრომბოზის (სისხლის შედედების) გაზრდილ რისკს?

კიბოს მქონე პაციენტების 70%-ზე მეტმა არ იცის, რომ ზოგად მოსახლეობასთან შედარებით ღრმა ვენების თრომბოზის (ღრმა ვენებში სისხლის შედედება – DVT) უფრო მაღალი რისკი ემუქრება. ეს იმის გამო ხდება, რომ სპეციალისტები მათ ამ საკითხზე არ ესაუბრებიან.

რა არის თრომბოზი?

სისხლძარღვში წარმოქმნილ სისხლის კოლტის მასას თრომბოზი ეწოდება. მას ასევე უწოდებენ თრომბს. სისხლძარღვში წარმოქმნილი ეს დამხშობი მასა ძირითადად თრომბოციტების, ერითროციტებისა და ფიბრინის ნაწილებისგან შედგება.

ზემოთ, თრომბის (სისხლის კოლტის) სკანირებადი ელექტრონული მიკროსკოპით მიღებული გამოსახულებაა – თრომბოციტებით, ერითროციტებითა და ფიბრინის ბოჭკოებით (დაახლოებით 5500-ჯერ გადიდებული).

კიბოს დროს თრომბოზისადმი მიდრეკილება იზრდება

კიბოსა და თრომბოზს შორის ეს კავშირი და პაციენტებისა და ჯანდაცვის მუშაკების ინფორმირებულობის დონე გამოიკვეთა კიბოს მქონე პაციენტთა ევროპული კოალიციის (AKHK) მიერ ჩატარებული გამოკითხვის შედეგებში.

მკვლევრებმა თავიანთი კვლევის შესახებ დაწერეს: "ამ პანევროპული პაციენტთა გამოკითხვის მიზანი იყო, შეგვეფასებინა პაციენტების ინფორმირებულობა და ცოდნა კიბოსთან ასოცირებული თრომბოზის (KİT) შესახებ, მათ შორის რისკფაქტორების, ნიშნების, სიმპტომებისა და ჩარევების თაობაზე, რათა გაუმჯობესებულიყო KİT-ის პრევენცია და მკურნალობა."

ჯგუფი, რომელშიც შედიოდნენ ონკოლოგიის სფეროს ჯანდაცვის სპეციალისტები, პოლიტიკოსები და პაციენტების წარმომადგენლები, შეიკრიბა პაციენტების მუდმივი შეშფოთების განსახილველად და შესაფასებლად: ეს შეშფოთება ეხებოდა კიბოს დროს განვითარებულ თრომბოზთან დაკავშირებულ მაღალ ავადობასა და სიკვდილიანობას (სიცოცხლის დაკარგვას).

ამ განხილვებმა აჩვენა, რომ წლების განმავლობაში კიბოს დროს თრომბოზის რისკის შესახებ ინფორმირებულობის კუთხით ძალიან მცირე პროგრესი იყო მიღწეული და რომ ჯანდაცვის სპეციალისტებსა და პაციენტებს კვლავ მეტი ინფორმაცია სჭირდებოდათ KİT-ის შესახებ, განსაკუთრებით თრომბოზის პირველადი და მეორეული პრევენციის თაობაზე.

სწორედ ამ საწყისი მდგომარეობიდან წარმოიშვა პანევროპული გამოკითხვის იდეა. კიბოს მქონე პაციენტთა ევროპული კოალიცია (AKHK), როგორც ევროპის მასშტაბით კიბოს მქონე პაციენტების საერთო ხმის წარმომადგენელი, გამოკითხვას ხელმძღვანელობდა. გამოკითხვა ექვს ქვეყანაში (საფრანგეთში, გერმანიაში, საბერძნეთში, იტალიაში, გაერთიანებულ სამეფოსა და ესპანეთში) ჩატარდა და მოიცავდა 1365 პაციენტსა და ჯანდაცვის მუშაკს. AKHK-ის გამოკითხვის თავდაპირველი შედეგები 2018 წლის ბოლოს, თრომბოზის მსოფლიო დღეს გამოქვეყნდა.

კიბოს მქონე ყოველი 5 პაციენტიდან 1-ს თრომბოზი უვითარდება

იტალიის მილანო-ბიკოკას უნივერსიტეტის ჰემატოლოგიის პროფესორმა და კვლევის ერთ-ერთმა ავტორმა, დოქტორმა ანა ფალანგამ, ინტერვიუში შედეგები შეაფასა და განმარტა, როგორ შეიძლება კიბოს მქონე პაციენტებს შორის KİT-ის შესახებ ცოდნის გაუმჯობესება.

"მონაცემები გვიჩვენებს, რომ კიბოს მქონე პაციენტების დაახლოებით 20%-ს ვენური თრომბოემბოლია (VTE) განუვითარდება, რაც ზოგად მოსახლეობასთან შედარებით დაახლოებით 4 – 5-ჯერ მაღალ სიხშირეს შეესაბამება."

კიბოსა და თრომბოზს შორის კავშირის შესახებ ფალანგამ ასევე თქვა:

"კიბოსა და თრომბოზს შორის კავშირი მე-19 საუკუნიდან ვიცით, მაგრამ პრობლემის გაგებისა და გაცნობიერების დღევანდელ დონეს მხოლოდ გასული საუკუნის შუა ხანებში მივაღწიეთ. თავდაპირველად კვლევა ფუნდამენტური კვლევებით შემოიფარგლებოდა, რასაც ამ ორს შორის კავშირის მექანიზმების გაგებაში მნიშვნელოვანი პროგრესი ახლდა: კლინიკური კვლევები, რომლებმაც მანამდე ამ თემით დაუინტერესებელი ჯანდაცვის სპეციალისტების ყურადღება მიიპყრო, მხოლოდ ბოლო პერიოდში გაჩნდა."

• დაკავშირებული თემა: რა არის ტრუსოს ნიშანი? საიდან მომდინარეობს მისი სახელწოდება?

რა იციან პაციენტებმა კიბოსთან ასოცირებული თრომბოზის შესახებ?

ევროპული გამოკითხვის მონაცემების ნაწილმა აჩვენა, რომ გამოკითხვამდე რესპონდენტთა თითქმის სამმა მეოთხედმა (72%) არ იცოდა, რომ კიბოს მქონე ადამიანებს დანარჩენ მოსახლეობასთან შედარებით თრომბოზის განვითარების უფრო მაღალი რისკი აქვთ.

ავტორებმა განაცხადეს: "მონაწილეებს ვთხოვეთ, KİT-ის შესახებ თავიანთი ცოდნა 1-დან 10-მდე ქულით შეეფასებინათ და საშუალოდ 4,1 ქულა მივიღეთ. პაციენტების მხოლოდ 21%-მა დაასახელა 7 ან მეტი ქულა (საკმაოდ ინფორმირებული). სხვადასხვა ქვეყანაში ჩატარებული გამოკითხვების შედეგები საკმაოდ მსგავსი იყო." ასე განმარტეს მათ.

მათ ასევე აღნიშნეს, რომ გამოკითხვაში შეფასდა, რამდენად ინფორმირებული იყვნენ მონაწილეები ამ საკითხზე საკუთარი ექიმებისგან. პაციენტების დაახლოებით 35%-ს KİT-ის შესახებ ინფორმაცია კიბოს დიაგნოზამდე უშუალოდ ან დიაგნოზის დასმისას მიაწოდეს. განსაკუთრებით შემაშფოთებელია, რომ რესპონდენტთა მეოთხედმა (26%, რაც დიდი წილია) განაცხადა: KİT-ის შესახებ პირველად მაშინ შეიტყვეს, როდესაც თავად შეექმნათ სისხლის კოლტთან დაკავშირებული პრობლემა. ეს მაჩვენებლებიც გამოკითხვაში მონაწილე ქვეყნებში საშუალოდ ძალიან მსგავსი იყო.

ფალანგა ამბობს: "არ დაგავიწყდეთ, რომ კიბომ და კიბოს მკურნალობამ შეიძლება მთელი რიგი გვერდითი მოვლენები გამოიწვიოს, რომელთაგან ზოგი საკმაოდ მძიმეა; ასეთ ვითარებაში სისხლის კოლტი ზოგჯერ უმნიშვნელო პრობლემად შეიძლება აღიქმებოდეს. სინამდვილეში კი ასე არ არის. კიბოს მქონე პაციენტში კოლტი შეიძლება ავადობის ან სიკვდილის მნიშვნელოვანი მიზეზი გახდეს." ასე აღნიშნავს იგი.

იცით, როგორ ავიცილოთ თრომბოზი თავიდან?

პრევენციის შესახებ საუბრისას აღმოჩნდა, რომ:

• მონაწილეთა უმრავლესობამ (87%) იცოდა, რომ სეირნობას რისკის შემცირება შეეძლო
• ოდნავ ნაკლებმა (75%) იცოდა მოწევისთვის თავის დანებების შესახებ,
• კიდევ უფრო ნაკლებმა (63%) – გაუწყლოების თავიდან აცილებისა და ბევრი წყლის სმის შესახებ, ხოლო
• 55%-მა იცოდა, რომ ფეხების გაჭიმვას რისკის შემცირება შეეძლო

მონაწილეები KİT-ის სიმპტომებს შედარებით კარგად იცნობდნენ:

• გამოკითხულთა 73%-მა აღნიშნა, რომ ტერფების, კოჭების ან ფეხების შეშუპება შეიძლებოდა DVT-ის სიმპტომი ყოფილიყო, ხოლო
• 71%-მა აღნიშნა, რომ ქოშინი შესაძლოა ფილტვის ემბოლიაზე (PE, ფილტვში სისხლძარღვის დახშობა) მიანიშნებდეს.

თუმცა, ავტორების თქმით, სხვა სიმპტომები ნაკლებად იყო ცნობილი.

"მონაწილეთა ნახევარზე ოდნავ მეტმა (57%) იცოდა, რომ ტკივილი, კრუნჩხვა და შეხებისას მტკივნეულობა DVT-ის სიმპტომები შეიძლება ყოფილიყო, ხოლო დაახლოებით მესამედმა (33%) – რომ არარეგულარული გულისცემა PE-ის სიმპტომი შეიძლება ყოფილიყო. ეს შედეგები ქვეყნებს შორის განსხვავდება."

გამოკითხვის მიხედვით, მონაწილეთა მესამედზე მეტი უკვე იღებდა ანტიკოაგულანტს (სისხლის გამათხელებელს), თუმცა თითქმის ყველამ (96%) განაცხადა, რომ იცოდა თრომბოზის მკურნალობაში ანტიკოაგულანტების ეფექტიანობის შესახებ. ანტიკოაგულანტის მომხმარებელთა მხოლოდ 41%-მა აღნიშნა, რომ შესაძლო გვერდითი მოვლენების შესახებ ინფორმაცია ჰქონდა მიღებული.

იტალიაში ჩატარებული გამოკითხვის შედეგები

ევროპული გამოკითხვის ყველა შედეგის მომცველი ანგარიში დამატებით დეტალებსაც შეიცავდა. საერთო შედეგებთან ერთად წარმოდგენილი იყო თითოეული ქვეყნის მონაცემებიც.

იტალიაში 246 ადამიანისგან მიღებულმა მონაცემებმა აჩვენა, რომ პაციენტებისა და სამედიცინო პერსონალის მხოლოდ 27%-მა იცოდა კიბოს დიაგნოზის შემდეგ თრომბოზის რისკის ზრდის შესახებ. 10-ქულიან სკალაზე იტალიის შედეგი საერთო გამოკითხვის შედეგის მსგავსი იყო, თუმცა უფრო დაბალი (3,3/10 vs. 4,1/10).

რისკფაქტორების შესახებ ცოდნის კუთხით შედეგები უფრო განსხვავებული იყო. მონაწილეთა უმრავლესობამ (89%) იცოდა, რომ უმოძრაობა თრომბოზის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი რისკფაქტორია. თუმცა ნახევარზე მხოლოდ ოდნავ მეტმა იცოდა, რომ სხივური თერაპიაც რისკფაქტორია. ამასთან, მონაწილეთა 75%-მა იცოდა, რომ კიბოს ოპერაცია და ქიმიოთერაპია რისკფაქტორებია.

ფალანგა ამბობს: "კიბოს საწინააღმდეგო ყველა ტიპის პრეპარატი, ნებისმიერი დანიშნულებით გამოყენებისას, მნიშვნელოვნად მოქმედებს სისხლის კოლტის განვითარების რისკზე; ეს ასევე ეხება თანამედროვე მკურნალობას, მაგალითად იმუნოთერაპიას." ასე აღნიშნავს იგი.

სიმპტომების შესახებ შეკითხვებზე პასუხებმა აჩვენა, რომ იტალიელი პაციენტებისა და სამედიცინო პერსონალის 58%-მა იცოდა: ქვედა კიდურების შეშუპება DVT-ის სიმპტომი შეიძლება იყოს; იმავე წილმა იცოდა, რომ ქოშინი შესაძლოა PE-ის სიმპტომი იყოს.

პრევენციული ქმედებების მხრივ იტალიაში სურათი გარკვეულწილად განსხვავებული იყო: მონაწილეთა 74%-მა იცოდა სეირნობის მნიშვნელობა, თუმცა ოდნავ ნაკლებმა (57%) იცოდა, რომ მოწევისთვის თავი უნდა დაენებებინა, ხოლო კიდევ უფრო ნაკლებმა (35%) – რომ ფეხები უნდა გაეჭიმა. იტალიელთა 41%-მა განაცხადა, რომ ანტიკოაგულანტს იღებდა, და მათგან 53%-მა აღნიშნა, რომ ამ ტიპის პრეპარატების შესაძლო გვერდითი მოვლენების შესახებ ინფორმირებული იყო.

რა გზას ვადგავართ? რა შეიძლება გაკეთდეს?

მკვლევრები წერენ: "KİT-ის მაღალი სიხშირის, კლინიკური მტკიცებულებებისა და კიბოს მქონე პაციენტებისთვის განკუთვნილი მკაფიო სახელმძღვანელო რეკომენდაციების მიუხედავად, ჯანდაცვის სპეციალისტებში KİT-ის პრევენციისა და ამოცნობის დონე კვლავ დაბალია" ასე აღნიშნავენ ისინი.

AKHK-ის გამოკითხვის შედეგები ადასტურებს წინა კვლევებსაც, რომლებშიც ხაზგასმული იყო პაციენტებში KİT-ის შესახებ ცოდნის ნაკლებობა და ექიმებსა და პაციენტებს შორის უფრო ფართო განხილვების საჭიროება.

მაშ, რა შეიძლება გაკეთდეს? როგორც წინა კვლევებში იყო ხაზგასმული, "პაციენტების გამოცდილება თავად მათთვის, განსაკუთრებით კი ონკოლოგიური მოვლის გუნდისთვის, გაკვეთილია. როდესაც პაციენტს თრომბოზი უვითარდება, ქრება მისი თავიდან აცილების შესაძლებლობა – სწორედ პრევენცია უნდა იყოს მოვლაზე პასუხისმგებელი კლინიკების (ქირურგიის, ონკოლოგიისა და პალიატიური დახმარების) უმთავრესი ყურადღების საგანი."

ფალანგამ თქვა: "ისევე როგორც პაციენტის მოვლაზე პასუხისმგებელმა სხვა გუნდმა (მაგალითად, ქირურგებმა და ექთნებმა), ონკოლოგებმაც მაქსიმუმი უნდა გააკეთონ, რათა პაციენტის კიბოს მიმდინარეობის ყოველ ეტაპზე გაითვალისწინონ სისხლის კოლტის განვითარების რისკი და უზრუნველყონ KİT-ის შესახებ ინფორმირებულობა.” ასე განაცხადა მან. ფალანგამ განმარტა, რომ ამ ჯგუფში პირველი კომუნიკაცია ექიმებმა უნდა დაიწყონ. "ეს სპეციალისტები მკურნალობის წინა ხაზზე არიან: ისინი პირველ ჯანდაცვის მუშაკთა შორის არიან, რომლებმაც კოლტის არსებობა შეიძლება იეჭვონ; ამიტომ კარგად უნდა აცნობიერებდნენ ონკოლოგიურ პაციენტებში გაზრდილ რისკს."

ამ კონტექსტში ჩვენ, ონკოლოგები, ვთანხმდებით, რომ მულტიდისციპლინური მიდგომა უაღრესად მნიშვნელოვანია, თუმცა გუნდის სხვადასხვა წევრის როლები მკაფიო უნდა იყოს განსაზღვრული. ასევე საჭიროა განისაზღვროს, ვინ რას აკეთებს პაციენტის ინფორმირებისა და განათლებისთვის. ონკოლოგიურ ექთნებს ამ კუთხით მნიშვნელოვანი საგანმანათლებლო დანაკლისის შევსება შეუძლიათ.