Xərçəng xəstələri üçün artan tromboz (laxtalanma) riskinin fərqindəyikmi?

Xərçəng xəstələrinin 70%-indən çoxu ümumi əhali ilə müqayisədə daha yüksək dərin vena trombozu (dərin toplardamar laxtalanması – DVT) riski altında olduqlarını bilmirlər. Bu, mütəxəssislərin onlarla bu mövzuda danışmamasından qaynaqlanır.

Tromboz nədir?

Damar daxilində yaranan laxta kütləsi tromboz adlanır. Dilimizdə tromb kimi də işlədilir. Damar daxilində yaranan bu tıxanıqlıq əsasən trombositlər, eritrositlər və fibrin parçalarından ibarətdir.

Yuxarıda, bir trombun (laxtanın) skanedici elektron mikroskopu görüntüsü  –  trombositlər, eritrositlər, fibrin lifləri –  göstərilmişdir (təxminən 5500 dəfə böyütmə).

Xərçəngdə tromboza meyil artır

Xərçənglə tromboz arasındakı bu əlaqə və xəstə-səhiyyə işçisi məlumatlılığı Avropa Xərçəng Xəstələri Koalisiyasının (AKHK) apardığı sorğunun nəticələri ilə açıqlandı.

Tədqiqatçılar işləri barədə bunları yazdılar: "Bu ümumavropa xəstə sorğusunun məqsədi xərçənglə əlaqəli trombozun (KİT) daha yaxşı qarşısının alınması və müalicəsi üçün xəstələrin risk amilləri, tapıntılar, əlamətlər və müdaxilələr də daxil olmaqla KİT barədə məlumatlılığını və biliklərini qiymətləndirmək idi."

Onkologiya sahəsində səhiyyə mütəxəssisləri, siyasətçilər və xəstə təmsilçilərindən ibarət bir qrup xərçəngdə görülən trombozla əlaqəli yüksək xəstələnmə (morbidlik) və ölüm (həyat itkisi) barədə xəstələrin davam edən narahatlıqlarını müzakirə etmək və nəzərdən keçirmək üçün toplandı.

Bu müzakirələr illər ərzində xərçəngdə tromboz riski barədə məlumatlılıq sahəsində çox az irəliləyiş olduğunu və xüsusilə trombozun birincili və ikincili profilaktikası ilə bağlı səhiyyə mütəxəssisləri və xəstələrin hələ də KİT haqqında daha çox məlumata ehtiyac duyduğunu göstərdi.

Ümumavropa sorğusu ideyası bu başlanğıc nöqtəsindən yarandı. Avropa Xərçəng Xəstələri Koalisiyası (AKHK) geniş şəkildə Avropadakı xərçəng xəstələrinin vahid səsi kimi sorğuya rəhbərlik etdi. Sorğu altı ölkədə (Fransa, Almaniya, Yunanıstan, İtaliya, Birləşmiş Krallıq və İspaniya) aparıldı və 1365 xəstə və səhiyyə işçisini əhatə edirdi. AKHK sorğusunun ilkin nəticələri 2018-ci ilin sonlarında Dünya Tromboz Günündə nəşr olundu.

Hər 5 xərçəng xəstəsindən 1-ində tromboz görülür

İtaliyanın Milano-Bicocca Universitetindən hematologiya professoru və tədqiqatın müəlliflərindən biri olan Dr Anna Falanga, müsahibəsində nəticələri qiymətləndirdi və xərçəng xəstələri arasında KİT barədə biliklərin necə artırıla biləcəyini açıqladı.

"Məlumatlar xərçəng xəstələrinin təxminən 20%-sinin venoz tromboemboliya (VTE) yaşayacağını göstərir ki, bu da ümumi əhalidəki insanlarla müqayisədə təxminən 4 – 5 dəfə çoxdur."

Falanga xərçənglə tromboz arasındakı əlaqə barədə də bunları söylədi:

"19-cu əsrdən bəri xərçənglə tromboz arasındakı əlaqəni bilirik, lakin problemi anlama və fərqində olma səviyyəmizin indiki həddə çatması ötən əsrin ortalarınadək davam etmişdir. Başlanğıcda bu ikisi arasındakı əlaqənin mexanizmini anlamaqda böyük irəliləyişlərlə birlikdə əsas tədqiqatlarla məhdudlaşırdı: əvvəllər mövzu ilə maraqlanmayan səhiyyə mütəxəssislərinin diqqətini cəlb edən klinik tədqiqatlarımız yalnız son dövrlərdə olmuşdur."

• Əlaqəli mövzu: Trousseau əlaməti nədir? Adı haradan gəlir?

Xəstələr xərçənglə əlaqəli tromboz haqqında nə bilirlər?

Avropa sorğusuna əsaslanan məlumatların bir hissəsi cavab verənlərin təxminən dörddə üçünün (72%) sorğuda iştirak etməzdən əvvəl xərçəng xəstələrinin digər insanlara nisbətən daha yüksək tromboz inkişaf riski daşıdığını bilmədiyini göstərdi.

Müəlliflər, "iştirakçılardan KİT haqqında biliklərinə 1 ilə 10 arasında bal vermələrini istədik və orta hesabla 4.1 bal əldə etdik. Xəstələrin yalnız 21%-i 7 və daha yüksək (kifayət qədər məlumatlı) bal verdi. Müxtəlif ölkələrdə aparılmış sorğularda nəticələr çox oxşar idi." dedilər.

Onlar sorğunun iştirakçıların mövzu barədə öz həkimləri tərəfindən nə qədər məlumatlandırıldığını da qiymətləndirdiyini bildirdilər. Xəstələrin təxminən 35%-i ya xərçəng diaqnozundan dərhal əvvəl, ya da diaqnoz zamanı KİT barədə məlumatlandırılmışdı. Xüsusilə narahatedici şəkildə, cavab verənlərin dörddə biri (26%, bu isə böyük nisbətdir) KİT haqqında ilk dəfə qan laxtası ilə əlaqəli problem yaşadıqları zaman məlumat aldıqlarını bildirdilər. Bu göstəricilər də sorğunun keçirildiyi müxtəlif ölkələrdə orta hesabla bir-birinə çox yaxın idi.

Falanga, "Xərçəngin və xərçəng müalicələrinin səbəb olacağı, bəziləri olduqca ciddi ola bilən bir sıra yan təsirlərin olduğunu unutmayın; bəzi hallarda laxta kiçik bir problem kimi görünə bilər. Lakin əslində belə deyil. Laxta xərçəng xəstələrində ciddi xəstələnmə və ya həyat itkisi səbəbi ola bilər." deyir.

Trombozun qarşısını necə alacağınızı bilirsinizmi?

Profilaktikadan danışdıqda isə;

• iştirakçıların əksəriyyəti (87%) gəzintiyə çıxmağın riski azalda biləcəyini bilirdi
• bir qədər daha az hissəsi (75%) siqareti tərgitməyin,
• bir qədər daha azı (63%) susuz qalmamağın və bol su içməyin və
• 55%-i də ayaqları dartmağın riski azaldacağını bilirdi

İştirakçıların KİT əlamətlərini nisbətən yaxşı bildiyi görüldü:

• sorğu iştirakçılarının 73%-ü, ayaqlarda, topuqlarda və ya qıçlarda şişkinlik olduqda bunun DVT əlaməti ola biləcəyini bildirərkən
• 71%-i nəfəs darlığı yaşamağın ağciyər emboliyasına (PE, ağciyərdə damar tıxanıqlığı) işarə edə biləcəyini bildirdi.

Lakin müəlliflər digər əlamətlərin daha az bilindiyini söyləyirlər.

"İştirakçıların yarıdan bir qədər çoxu (57%) ağrı, qıcolma və həssaslığın DVT əlaməti ola biləcəyini, təxminən üçdə biri (33%) isə nizamsız ürək döyüntülərinin PE əlaməti ola biləcəyini bilirdi. Bu nəticələr müxtəlif ölkələr arasında dəyişir."

Sorğu iştirakçıların üçdə birindən çoxunun artıq antikoaqulyant (qan durulaşdırıcı) istifadə etdiyini göstərdi, lakin demək olar ki, hamısı (96%) antikoaqulyantların trombozun müalicəsində effektiv ola biləcəyini bildiyini söylədi. Antikoaqulyant istifadə edənlərin yalnız 41%-i mümkün yan təsirlər haqqında məlumatlandırıldığını dedi.

İtaliyadakı sorğunun nəticələri

Avropa sorğusunun bütün nəticələrini əhatə edən hesabat daha çox təfərrüat təqdim edirdi. Ümumi nəticələr hər ölkəyə aid nəticələri də əhatə edirdi.

246 nəfərdən əldə edilən İtaliya məlumatları xəstələrin və tibb işçilərinin yalnız 27%-sinin xərçəng diaqnozundan sonra artan tromboz riskini bildiyini göstərdi. 10 ballıq şkalada İtaliya üçün bal aşağı (3,3/10 vs. 4,1/10) olsa da, ümumi sorğu nəticələrinə bənzəyirdi.

Risk amilləri barədə biliklər baxımından nəticələr daha fərqli idi. İştirakçıların əksəriyyəti (89%), hərəkətsiz qalmağın ən mühüm tromboz risklərindən biri olduğunu bilirdi. Lakin yarıdan bir qədər çoxu radioterapiyanın risk amili olduğunu bildiyini söylədi. Bununla yanaşı, iştirakçıların 75%-i xərçəng əməliyyatı və kimyaterapiyanın risk amili olduğunu bilirdi.

Falanga, "Bütün məqsədlər üçün xərçəng dərmanlarının bütün növləri qan laxtasının yaranma riskinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir və bu, immunoterapiya kimi müasir müalicə növləri üçün də keçərlidir." deyir.

Əlamətlər barədə suallara verilən cavablar İtaliyadakı xəstələrin və tibb işçilərinin 58%-inin qıçların aşağı hissəsində şişkinliyin DVT əlaməti ola biləcəyini bildiyini və eyni faizin nəfəs darlığının da PE əlaməti ola biləcəyini bildiyini göstərdi.

Profilaktik tədbirlərə gəldikdə İtaliyadakı mənzərə bir qədər dəyişkən idi: iştirakçıların 74%-ü gəzintinin əhəmiyyətini bilirdi, lakin bir qədər daha az hissəsi (57%) siqareti tərgitməli olduğunu və bir qədər daha azı (35%) ayaqları dartmalı olduğunu bilirdi. İtaliyalıların 41%-i antikoaqulyant istifadə etdiyini və onların 53%-ü bu cür dərmanların mümkün yan təsirləri barədə məlumatlı olduğunu söylədi.

Hansı yoldayıq? Nə edilə bilər?

Tədqiqatçılar, "yüksək KİT nisbətinə, xərçəng xəstələri üçün klinik sübutlara və aydın təlimat tövsiyələrinə baxmayaraq, KİT-in qarşısının alınması və tanınmasının səhiyyə mütəxəssisləri arasında hələ də aşağı olduğunu" yazırlar.

AKHK sorğusunun nəticələri KİT haqqında xəstələrin məlumat çatışmazlığını və həkimlərlə xəstələr arasında daha əhatəli söhbətlərin zəruriliyini vurğulayan əvvəlki tədqiqatları da təsdiqləyir.

Bəs nə edilə bilər? Əvvəlki tədqiqatlarında vurğulandığı kimi, "xəstələrin təcrübələri özləri, xüsusilə onkoloji qulluq komandası üçün bir təhsildir. Xəstə tromboz problemi yaşadıqda, qulluq klinikalarının (cərrahiyyə, onkologiya və palliativ qulluq) ən mühüm diqqət mərkəzi olmalı olan trombozun qarşısını alma seçimi aradan qalxır."

Falanga, "Xəstəyə qulluğa cavabdeh olan digər komanda (məsələn, cərrahlar, tibb bacıları) kimi onkologiya mütəxəssisləri də xəstənin xərçəng prosesinin hər mərhələsində qan laxtası yaranma riskinə qarşı və KİT barədə məlumatlılığı təmin etmək üçün əllərindən gələni etməlidirlər.” dedi. Falanga bu qrupda ilk ünsiyyət qurmalı olan şəxsin həkimlər olduğunu açıqladı. "Bu mütəxəssislər müalicənin ön sıralarında yer alırlar: laxtadan şübhələnmə ehtimalını bildirən ilk səhiyyə işçiləri arasındadırlar, buna görə onkoloji xəstələrdə artan riskin tam fərqində olmalıdırlar."

Bu çərçivədə multidissiplinar yanaşmanın son dərəcə mühüm olduğu barədə onkologiya mütəxəssisləri kimi həmfikirik: lakin komandadakı müxtəlif rollar aydın olmalıdır. Həmçinin xəstəni məlumatlandırmaq və öyrətmək üçün kimin nə etdiyini müəyyənləşdirmək lazımdır. Onkologiya tibb bacıları, bu mövzuda mühüm təhsil boşluğunu doldura bilər.