Otuz Yaşında Ölen Bir Dahi: Xavier Bichat ve Bir Yılda Altı Yüz Otopsi
Patolojinin Çözünürlüğünün Organdan Dokuya İndiği An (1800-1802)
22 Temmuz 1802'de, Paris'te Hôtel-Dieu Hastanesi'nin avlusunda küçük bir cenaze töreni toplandı. Yağmur yağıyordu. Tabutun başında genç tıp öğrencileri ve birkaç meslektaş vardı; onların ortasında, ardındaki kalabalıktan biraz uzakta bir adam — daha sonra İmparator Napolyon'un kişisel cerrahı olacak ve Frances Burney'yi bir gün ameliyat edecek olan Baron Dominique-Jean Larrey — sessizce ağlıyordu. Tabutta yatan kişi otuz yaşında bir hekimdi. İki hafta önce, 8 Temmuz 1802 günü, Hôtel-Dieu'nun mermer merdivenlerinden düşmüş, başını çarpmış, bir hafta yoğun ateş ve deliryum çekmiş, sonra 22 Temmuz sabahı bilincini kaybederek ölmüştü. Adı Marie François Xavier Bichat'tı. Ardında dört kitap, yaklaşık beş bin otopsi (sadece son yıl içinde tahminen 600), bir tıp devrimi ve onlarca öğrenci bıraktı. Napolyon, ölüm haberini aldığında şu cümleyi yazdırdı: "Birkaç yıl daha yaşasaydı tıbbın yüzünü tek başına değiştirebilecek bir adamı kaybettik." Ve Hôtel-Dieu'nun avlusuna, ölen Bichat'ın hocası Pierre-Joseph Desault'nun büstünün yanına onun büstünün de yerleştirilmesini emretti. Bichat'ın bu kısa hayatında yaptığı şey, dünkü yazımızda Morgagni'nin 1761'de başlattığı patolojik anatomi devrimini bir adım öteye taşımaktı: hastalık bir organda değil, o organın içindeki dokuda oturur. 21 doku tipinin tarifi ve sınıflanması, modern histolojinin doğum sertifikasıdır. Tıp tarihinde bu kadar kısa bir hayatta bu kadar köklü bir dönüşüm başlatan başka bir figür neredeyse yoktur.
14 Kasım 1771'de Doğan, 22 Temmuz 1802'de Ölen Bir Hekimin Otuz Yılı
Bichat 14 Kasım 1771'de Fransa'nın doğusunda, Ain bölgesindeki Thorette köyünde doğdu. Babası Jean-Baptiste Bichat hem hekim, hem aile içinde ilk anatomi hocası — yani Frances Burney'nin babasının müzikolog olması gibi, Bichat'ın babası da hekimliği genç çocuğa erkenden öğretti. Aile, Ren-Alpler bölgesindeki Poncin'e taşındı; küçük Xavier ilk eğitimini orada aldı.
1782'de 11 yaşında Nantua koleji'ne, 1790'da Lyon'da Saint-Irénée seminerinde felsefe ve retorik eğitimine yazıldı. Aynı dönemde Lyon'un iki cerrahı, Marc-Antoine Petit ve Jean-Marie Viricel onun anatomi ve cerrahi eğitiminin sorumluluğunu üstlendiler. Ama Bichat'ın hayatını dönüştüren karar 1793'te alındı: Lyon'dan Paris'e taşındı. Fransa devrimci kaos içindeydi, Terror dönemi henüz sona ermemişti, ama Paris bilimsel olarak Avrupa'nın merkezi olmaya devam ediyordu.
Paris'te Bichat, döneminin en parlak cerrahı Pierre-Joseph Desault'nun (1738-1795) yanına asistan olarak girdi. Desault, Hôtel-Dieu Hastanesi'nin başcerrahıydı; ortopedi ve travma cerrahisinde çığır açmış, Paris'te en büyük cerrahi gözlemler okulunu yönetiyordu. Bichat onun yanında iki yıl boyunca anatomi, klinik gözlem ve patolojik anatominin Paris'teki en yoğun pratiğini gördü. 1795'te Desault aniden öldüğünde, hocasının yarım kalmış işlerini tamamlamak Bichat'a düştü; Desault'nun cerrahi anılarını yayımlamak, kalan dosyaları toparlamak, okulunu yürütmek. Bu, henüz 24 yaşındaki bir hekim için ezici bir yüktü.
1797'den itibaren Bichat kendi başına dersler vermeye başladı. Paris'in genç hekimleri ona akın etti; dersleri o kadar popüler oldu ki Hôtel-Dieu'nun amfileri yetmedi, kendi evinde özel sınıflar düzenledi. 1799'da yine kendi inisiyatifiyle Société Médicale d'Émulation'u kurdu — mesleki standartları yükseltmek için bir genç hekimler topluluğu. Ana çalışma alanı belirlendi: anatomi ile patoloji arasındaki bağı yeniden kurmak.
Mikroskopsuz Bir Patoloğun Olağanüstü Çalışma Hızı
1799'dan itibaren Bichat cerrahiyi bıraktı, kendini tam zamanlı olarak anatomik araştırmaya verdi. Hôtel-Dieu'nun morgu onun laboratuvarıydı. Modern okuyucu için inanması zor olan rakam: tek bir yılda yaklaşık 600 otopsi. Bu, ortalama her gün iki insan bedeninin diseksiyonu anlamına gelir — sabahları klinik dersleri, öğleden sonra otopsiler, akşamları yazma ve okuma. Bu temponun arkasında üç şey vardı: Paris'in Devrim sonrası kalabalık hastanelerinde sürekli ölümler, Bichat'ın açıkça olağanüstü çalışma kapasitesi, ve onun zihnine yerleşmiş bir saplantı — hastalık nerede oturur?
Bichat, Morgagni'nin 1761'deki cevabını biliyordu: hastalık organda oturur. Ama Bichat bu cevabın yetmediğini gördü. Çünkü aynı organın farklı kısımları, farklı hastalıklara duyarlıydı. Mide kanseri sıklıkla pilor bölgesinde başlardı, ama nadiren mide gövdesinde; karaciğer kanseri ya tüm organın içine yayılan nodüller halinde, ya da safra yollarını çevreleyen bir formda görülürdü. Akciğer veremi alveolleri tutarken, akciğer kanseri bronş ağacına yerleşirdi. Yani organın hangi parçası hasta? sorusu Morgagni'nin sorusundan daha keskindi — ve bunun cevabı için organın altına bakmak gerekiyordu.
Bichat'ın asıl katkısı buradaydı: organın yapı taşı dokudur. Bir organ, farklı dokuların belirli bir mimarideki birleşimidir; aynı doku tipi farklı organlarda bulunabilir, ve bir hastalık genellikle organa değil dokuya bağlıdır. Yani örneğin "seröz membran hastalığı" — periton, plevra, perikard — aynı dokunun farklı organlardaki tezahürüydü. Tüberküloz seröz membranların hastalığıydı (perikardit, peritonit, plöriti birden), pnömoni alveoler dokunun, hepatit hepatik parenkimanın. Bu, ileride Virchow'un (87. Gün) ve modern moleküler patolojinin daha ince çözünürlüklü versiyonlarda da kabul edeceği temel bir prensiptir: aynı doku tipi, aynı hastalanma desenini taşır.
Mikroskopsuz Sınıflanan Bir Histoloji
1800-1801 arasında Bichat üç temel eserini yayımladı: Traité des membranes en général et de diverses membranes en particulier (Membranlar Üzerine Genel Bir İnceleme ve Çeşitli Membranlar Hakkında, 1800), Recherches physiologiques sur la vie et la mort (Yaşam ve Ölüm Üzerine Fizyolojik Araştırmalar, 1800), ve başyapıtı Anatomie Générale appliquée à la physiologie et à la médecine (Fizyoloji ve Tıbba Uygulanmış Genel Anatomi, 1801). Bu sonuncusu dört ciltlik dev bir eserdi ve içinde Bichat'ın çıplak gözle, kaynama, asit/baz reaksiyonları ve mekanik diseksiyonla ayırt ettiği 21 doku tipi sistematik olarak sınıflandırıldı.
BICHAT'IN 21 DOKU TİPİ — ANATOMIE GÉNÉRALE 1801'DEN
Bu listenin modern bir gözle bakıldığında şaşırtıcı olan kısmı, Bichat'ın hiçbir mikroskop kullanmamasıdır. Aslında Bichat mikroskoba güvenmiyordu — onu kontrolsüz, yanıltıcı bir alet olarak görüyordu. 1800'lerin başında mikroskobik aletler henüz "kromatik aberasyon" (renk sapması) sorununu çözememişti; bu da görüntüde renkli halkalara ve bulanıklığa yol açıyordu. Yeterli optik düzeltmenin yapılması Joseph Jackson Lister'ın (cerrahi antiseptiğinin babası Joseph Lister'in babası) 1830'lardaki akromatik objektif buluşunu bekleyecekti. Bichat'ın "mikroskoba güvenmiyorum" cümlesi 1800'de bilimsel olarak makul bir muhakemeydi. Aletin kendisi henüz patolojik anatomi için güvenilir bir araç değildi.
Bichat dokuları ayırırken kullandığı yöntemler bugün histokimyanın atası olarak okunabilir: kaynama (proteinin denatürasyonu ile kıvam değişimi), asitle muamele (kollajen ve elastin reaksiyonları), bazla muamele, kurutma, kavurma, eter ve alkol gibi solventler. Her dokunun bu uyaranlara verdiği yanıt farklıydı, ve Bichat bu farkları sistematik olarak kaydetti. Yani 21 doku tipi tarifi, kimyasal-mekanik özelliklerin sistematik gözlemine dayanan bir taksonomidir.
Doku Patolojisinin Onkoloji Üzerindeki Etkisi
Bichat'ın çalışmaları doğrudan onkolojiye odaklı değildi; o, fizyolog-anatomistti ve hastalık genel teorisiyle ilgileniyordu. Ama tarif ettiği çerçeve, sonraki yüzyılın kanser anlayışının zeminini hazırladı. Birkaç önemli sonuç:
Birincisi, tümörün dokusal kökenini sorgulama. Morgagni "mide kanseri" derken bir organa atıfta bulunuyordu; Bichat'tan sonra hekimler "midenin hangi dokusu hasta?" diye sormaya başladı. Bu, Wilhelm Waldeyer'in 1867'de yapacağı karsinom (epitel kökenli) ile sarkom (mezenkimal kökenli) ayrımının (90. Gün) felsefi atasıdır. Karsinomanın epitel hücresinden doğduğu fikri, Bichat'ın 21 dokusundan 10-15 numaralı epitel benzeri yapıların ayrı bir kategoriye yerleştirilmesinin uzantısıdır.
İkincisi, tümörün anatomik yayılım paterninin doku-merkezli okunması. Bichat seröz membranların (periton, plevra, perikard) ortak hastalık paternini gözlemledi: peritoneal karsinomatoz, plevral metastaz, perikardiyal efüzyon — hepsi seröz dokunun benzer kanser reaksiyonlarıdır. Modern onkoloji bugün de bu kavramı kullanır: "peritoneal yayılım, plevral effüzyon" gibi tanımlamalar, Bichat'ın 200 yıl önce yaptığı kategorileri taşır.
Üçüncüsü, histopatolojik tanı kavramına yol açan teorik zemin. Mikroskop 1830'lardan sonra patolojiye girdiğinde — Joseph Jackson Lister'ın akromatik objektifinin ardından — patologlar Bichat'ın 21 dokusunun her birinin mikroskobik karşılığını arar. 1838'de Johannes Müller (81. Gün) tümörlerin mikroskobik tariflerini yayımladığında, kullandığı sınıflama çerçevesi büyük ölçüde Bichat'ın doku kategorilerine dayanıyordu. Modern histopatolojik tümör sınıflaması (WHO tümör atlası) hâlâ Bichat'ın doku kavramı üzerine inşa edilmiştir.
BİR PARANTEZ: "VITALİZM" TARTIŞMASI
Bichat doku doktrininin yanı sıra, kendi döneminin entelektüel tartışmalarına da katıldı. Recherches physiologiques sur la vie et la mort'da yaşamın "iki ayrı kuvvet" üzerine kurulu olduğunu ileri sürdü: hayvansal yaşam (dış dünyayla ilişki kuran: duyu, kas, irade) ve organik yaşam (içsel-süreklilik: sindirim, dolaşım, üreme, otonom işlevler). Bu iki kuvvet farklı doku tiplerinde ifade buluyordu. Modern biyolojinin önemli bir kavramı olan "otonom sinir sistemi" terimi doğrudan Bichat'ın "organik yaşam" kategorisinin uzantısıdır. Bichat aynı zamanda vitalizm'in son büyük teorisyenlerinden biri olarak da bilinir — yaşamın salt kimya ve fizikten farklı bir "yaşam kuvveti" tarafından yönetildiğini savunan görüş. Hücre teorisi (1839, Schwann-Schleiden) ve sonrasında biyokimyanın gelişmesi vitalizmi tarihsel bir geçiş aşaması olarak bırakacaktı; ama Bichat'ın doku doktrini, vitalist felsefenin reddi onun ardından geldiğinde bile, ayakta kaldı.
Bilimin Beklenmeyen Sonu
HÔTEL-DIEU MERDİVENLERİ
8 Temmuz 1802 günü Bichat, Hôtel-Dieu Hastanesi'nde dersini bitirdikten sonra merdivenlerden inerken — modern tarihçilere göre muhtemelen yorgunluktan veya o günkü hafif baş ağrısından — dengesini kaybedip düştü. Başını mermer basamağa çarptı. İlk birkaç gün hafif sersemlik dışında belirgin sorun olmadı, dersleri ertelemedi. Ama 14 Temmuz civarında yüksek ateş ve baş ağrıları başladı. 18 Temmuz'da bilinç kaybı. 22 Temmuz 1802 sabahı, 30 yaşında, Paris'te öldü.
Modern okumayla en olası tanı: kafa travmasına bağlı kronik subdural hematom + sekonder enfeksiyon (muhtemelen meningoensefalit). Ama dönem tıbbı için bir gizem olarak kaldı; bazı çağdaşları "aşırı çalışmadan", bazıları "otopsi salonundaki kötü havadan tüberküloz" diye yorumladı. Ölümünden bir yıl önce 1801 sonbaharında hemoptizi (kanlı tükürük) atağı geçirmişti — yani aktif veya geçirmekte olduğu bir pulmoner tüberküloz vakası olabilir; bu da kafa travması sonrası komplikasyonlarını ağırlaştırmış olabilir.
Bichat ölümünden önce dört eserini yayımlamıştı. Beşinci eseri olan Anatomie descriptive'in (Tanımlayıcı Anatomi) yalnızca ilk iki cildini tamamlayabildi; öğrencileri kalan iki cildi onun notlarından derleyip 1803'te bitirdi. Napolyon, ölüm haberini aldığında Hôtel-Dieu Hastanesi'nin avlusuna Bichat'ın büstünü diktirdi — hocası Desault'nun büstünün yanına. İki büst bugün hâlâ orada, modern Hôpital Hôtel-Dieu'nun avlusunda yan yana durur. Paris'in en eski hastanesinin önünde, sürdüğü hayat bir yangın gibi geçen iki adamın taş portreleri.
Doku Doktrininden Modern Histopatolojiye 224 Yıl
📖 PATOLOJİNİN ÇÖZÜNÜRLÜK ZİNCİRİNDE BICHAT'IN HALKASI
Bichat'ın 1800-1801'de tanımladığı 21 doku tipi bugün, modern histolojide farklı bir taksonomide işlenir — temel olarak dört ana doku grubu: epitel doku, bağ dokusu (kemik ve kıkırdak dahil), kas dokusu, sinir dokusu. Modern sınıflama mikroskobik gözlem ve hücresel yapıya dayanır; Bichat'ın çıplak göz sınıflaması daha kabaca ama temelde aynı mantıkla kuruludur. Onun "seröz membran" kategorisi modern histolojide tek bir epitel tipi olarak (mezotel) okunur; "mukoz membran" kategorisi farklı epitel tiplerini (silindirik, çok katlı yassı, vb.) kapsar. Modern okumada Bichat'ın bazı kategorileri birleşir, bazıları parçalanır; ama temel düşünce ayakta kalır: organ değil, doku — hastalığın taksonomik birimi.
Bugünün moleküler onkolojisi bile bu prensibi taşır. Tek bir akciğer kanseri "akciğer kanseri" değildir: skuamöz hücreli karsinom, adenokarsinom, küçük hücreli karsinom, büyük hücreli karsinom — her biri farklı doku kökeninin (bronş epiteli vs alveoler epitel vs nöroendokrin hücre) tümörüdür ve farklı tedavi profili gerektirir. Bu ayrım Bichat'ın 1800 doku ayrımının modern uzantısıdır.
Aynı Şehir, Aynı On Yıl, İki Farklı Hayat
Burada serinin son üç gününü bir araya getiren ilginç bir tarihsel rastlantıya değinmek gerekir. 73. günümüzün Bichat'ı, 71. günümüzün Frances Burney'inin (1811 Paris mastektomisi) ameliyat olduğu Paris'te tam dokuz yıl önce ölmüştü. Burney'nin Paris'te yaşadığı 1801-1812 dönemi, Bichat'ın ölümünden hemen sonraya rastlar. Burney'i ameliyat eden Baron Larrey ve Antoine Dubois, Bichat'ın çağdaşıydılar — özellikle Larrey, Bichat'ın cenazesine giden ekibin içinde olmuş olabilir (bu kesin değil ama dönem ve mesleki ilişki açısından muhtemel). Dubois ise Bichat'ın Hôtel-Dieu'deki çağdaşıydı ve onun klinik dersleri Paris'in tüm önde gelen cerrahları için referans noktasıydı.
Burney 1811 ameliyatında çıkarılan dokunun ne olduğunu mektubunda söyleyemedi — çünkü dönem patolojisi henüz olgunlaşmamıştı. Ama eğer aynı tümör Bichat'ın elinde olsaydı, onu açıp inceleyebilseydi — schirröz mide tümörü ve schirröz meme tümörü arasındaki yapısal benzerlikler, fibröz doku ile glandüler doku arasındaki etkileşim, çevre lenf dokusunun reaksiyonu — Bichat muhtemelen onu kendi 21 dokulu çerçevesinde sınıflandırırdı. Ama bunu yapacak vakti olmadı. Burney'in 1811 ameliyatından dokuz yıl önce Bichat 30 yaşında ölmüştü; yine de Burney'i ameliyat eden hekimlerin entelektüel havasının bir kısmı Bichat'ın doku doktrinine borçluydu.
KISA BİR FACT-CHECK NOTU
- Bichat doğum-ölüm: 14 Kasım 1771, Thorette (Ain, Fransa) — 22 Temmuz 1802, Paris; 30 yaşında
- Babası: Jean-Baptiste Bichat, hekim ve ilk anatomi hocası
- Eğitim: Nantua koleji 1782, Lyon (Saint-Irénée) 1790-1792 (felsefe + retorik + cerrahi); hocaları Marc-Antoine Petit (Jean-Louis Petit ile karıştırılmamalı) ve Jean-Marie Viricel
- Paris'e gelişi: 1793, Devrim Terror döneminin sonu
- Hocası Paris'te: Pierre-Joseph Desault (1738-1795), Hôtel-Dieu başcerrahı; Desault'nun ölümünden sonra Bichat onun asistanı olarak okulunu devraldı
- Société Médicale d'Émulation kuruluşu: 1796 (bazı kaynaklar 1799); Bichat tarafından genç hekimlere meslek standardı için kurulmuş topluluk
- Cerrahiyi bırakma: 1799'dan itibaren tam zamanlı anatomik araştırma
- Yıllık otopsi sayısı: Hayatının son üç yılında yaklaşık 600/yıl (toplam tahminen 5.000-6.000 otopsi)
- Mikroskop kullanmadı: Kromatik aberasyon sorunu çözülmemişti; aleti güvenilmez buluyordu
- Ana eserleri: Traité des membranes (1800), Recherches physiologiques sur la vie et la mort (1800), Anatomie générale (1801, 4 cilt), Anatomie descriptive (1801-1803, 5 cilt; son iki cildi ölümünden sonra öğrencileri tarafından)
- 21 doku tipi: Anatomie générale'in temel taksonomik katkısı
- Ölüm sebebi: 8 Temmuz 1802 Hôtel-Dieu merdivenlerinde düşme; modern okumayla kafa travması + olası sekonder enfeksiyon ve/veya komplikasyon; resmi tanı dönemde kesin değildi; ekstra olasılık: aktif pulmoner tüberküloz (1801 sonbaharında hemoptizi atağı geçirmişti)
- Napolyon kararı: Hôtel-Dieu avlusuna Bichat ve hocası Desault'nun büstlerini diktirdi
René Laennec ve Stetoskopun İcadı — 1816, Paris
Bichat'tan on dört yıl sonra, aynı Paris'te, otuz beş yaşında bir hekim hastasının göğsüne kulağını dayamayı utanç verici buldu ve önündeki kağıttan bir tüp ruloyu kullanarak kalbi dinledi. Sesi şaşırtıcı derecede net duydu. Adı René Laennec'ti; o gün icat ettiği şey bugün her hekimin boynunda taşıdığı stetoskop oldu. Yarın, akciğer kanserinin tarihte ilk kez bir hekimin "duyduğu" bir hastalığa dönüşmesi hikâyesini anlatacağız — ve Laennec'in kendisinin yine tüberkülozdan ölmesinin trajik döngüsünü.
Yazarın notu: Bu yazıdaki Bichat alıntısı, Anatomie Générale 1801 baskısının giriş bölümünden Türkçe'ye uyarlanmıştır; orijinal Fransızca metnin kavramsal bir özetidir, literal çeviri değildir. Bichat'ın 21 doku tipi listesi modern histolojik sınıflandırmaya birebir tekabül etmez; bazıları modern okumada farklı epitel veya bağ doku alt-tiplerine ayrılır, bazıları birleşir. Yazıda sunulan liste Bichat'ın orijinal kategorilerinin Türkçe karşılıklarıdır. Bichat'ın ölümünün kesin sebebi tarihsel olarak kesinleşmemiştir; "Hôtel-Dieu merdivenlerinden düşme + kafa travması" baskın görüştür, ancak aktif pulmoner tüberküloz, meningoensefalit veya başka komplikasyon olasılıkları da dönem kaynaklarında geçmektedir.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- Bichat MFX. Traité des membranes en général et de diverses membranes en particulier. Paris: Richard, Caille et Ravier, 1800.
- Bichat MFX. Recherches physiologiques sur la vie et la mort. Paris: Brosson, Gabon et Cie, 1800.
- Bichat MFX. Anatomie générale appliquée à la physiologie et à la médecine. 4 cilt. Paris: Brosson et Gabon, 1801.
- Bichat MFX. Anatomie descriptive. 5 cilt. Paris: Brosson et Gabon, 1801-1803. (Son iki cilt ölümünden sonra öğrencileri tarafından tamamlandı.)
- Perdicoyianni-Paleologou H. Xavier Bichat and the renovation of the pathological anatomy. Folia Medica 2022;64(2):203-211. (Modern referans biyografi-bilim tarihi makalesi.)
- Huard P, Imbault-Huart MJ. Bichat, anatomiste et physiologiste. Paris: Vrin, 1971. (Bichat üzerine Fransızca standart akademik biyografi.)
- Maulitz RC. Morbid Appearances: The Anatomy of Pathology in the Early Nineteenth Century. Cambridge: Cambridge University Press, 1987. (Bichat ve dönemi için klasik tıp tarihi kaynağı.)
- Albury WR. Bichat, Xavier (1771-1802). New Dictionary of Scientific Biography, ed. Noretta Koertge, Detroit: Charles Scribner's Sons, 2008.
- Long ER. A History of Pathology. New York: Dover Publications, 1965. (Morgagni-Bichat-Virchow patolojik anatomi zincirinin tarihsel çerçevesi.)
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (Bichat'ın doku doktrininin modern onkoloji üzerindeki uzun vadeli etkisi.)
- Encyclopedia Britannica. Marie-François-Xavier Bichat: cellular anatomy, pathology, physiology. Erişim: 2025.
- Bichat MFX. A Treatise on the Membranes in General, and on Different Membranes in Particular. Çev. John Coffin. Boston: Cummings & Hilliard, 1813. (Traité des membranes'in ilk İngilizce çevirisi.)
Bu yazı 365 Günde Kanser Tarihi Serisi'nin 73. günüdür. Patolojinin çözünürlük zinciri Bichat'ın doku doktrininden mikroskobik patolojiye, hücresel patolojiye ve moleküler patolojiye uzanır; bu zincirin sonraki halkaları Müller (81. Gün), Schwann-Schleiden hücre teorisi (84. Gün), Virchow Cellularpathologie (87. Gün) ve Waldeyer karsinom-sarkom ayrımı (90. Gün) çerçevesinde işlenecektir. Yazı tarihsel-popüler bir bakışla hazırlanmıştır; tıbbi tedavi yönlendirmesi içermez.
