120 min il əvvəlki Neandertal qabırğasının şiş hekayəsi
Bu məqalədə
5-ci gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
120.000 il əvvəl Neandertalın səssiz fəryadı: Xorvatiya mağarasından tapılmış şişli qabırğa
Xərçəng tarixi silsiləmizdə dinozavrlardan və insan əcdadlarından danışdıq. Bu gün zaman maşınını bir qədər yaxın keçmişə, qohumlarımızın dünyasına yönəldirik. 120.000 il əvvəl müasir insan hələ Avropaya ayaq basmamışkən Xorvatiyadakı mağarada yaşayan Neandertal bu gün də poliklinikalarımızda gördüyümüz nadir sümük xəstəliyi ilə mübarizə aparırdı.
2013-cü ildə PLoS ONE jurnalında dərc edilmiş bu kəşf şişlərin yalnız müasir insana (Homo sapiens) xas olmadığını, nəsli kəsilmiş qohumlarımızın da eyni bioloji yükü daşıdığını sübut edən ən qədim və ətraflı hadisələrdən biridir.
Sınıq qabırğanın danışdıqları
1899-1905-ci illərdə Xorvatiyanın Krapina bölgəsində aparılan qazıntılarda 900-dən çox Neandertal sümüyü tapılıb. Bu sümüklər adətən parçalanmış vəziyyətdə idi. Lakin “Krapina 120.71” kimi etiketlənmiş, sol qabırğanın 3 cm-lik kiçik parçası alimlərin diqqətini çəkib.
Sümüyün daxilində normalda olmalı olan süngər sümük toxuması (trabekullar) yox idi. Bunun əvəzinə sümüyün içi oyulmuş kimi boş, xarici qatı (korteks) isə anormal dərəcədə şişkin idi. Araşdırmaçılar Janet Monge və David Frayer-in rəhbərlik etdiyi qrup bu qəribə quruluşu anlamaq üçün müasir tibbin görüntüləmə üsullarına müraciət edib.
Şəkil 1. Krapina 120.71-in kaudal görünüşü (a). Böyük lezyon qabarcığın oynaq səthinin üzərində yerləşir və yanlara uzanır. Trabekullar dağılmış, korteks isə genişlənmiş görünür. Boşluğun üst səthini təşkil edən nazik kortikal sümük ölümdən sonra sınıb. (b) Krapina 120.6 sümük iliyinin boşluğundakı sümük trabekullarının normal düzülüşünü göstərir. Səthdəki qeyri-müntəzəmliklər ölümdən sonrakı dəyişikliklərdir.
Rentgen və mikro-KT müayinəsinin nəticələri
- 1. Daxili boşluqlu quruluş: Rentgen görüntüləri sümüyün daxilində osteolitik, yəni sümüyü dağıdan lezyon olduğunu göstərib. Normal sümük iliyi sahəsi şiş tərəfindən tutulmuş və məhv edilmişdi.
- 2. Buzlu şüşə görünüşü: Radiologiyada “buzlu şüşə” (ground glass) adlanan görüntü fibroz displaziyanın tipik əlamətidir. Sümük normal sərtliyini itirmiş, daha yumşaq və lifli toxumaya çevrilmişdi.
- 3. Sınıq deyil, şiş: Lezyonun quruluşu travmadan sonrakı sağalmanı və ya infeksiyanı (osteomieliti) istisna etdirib. Bu, qəti olaraq neoplazm, yəni şiş idi.
Bu Neandertal ağrı çəkibmi?
Fibroz displaziya bu gün də rast gəlinən inkişafla bağlı sümük xəstəliyidir. Normal sümük toxumasının yerini zəif, lifli toxuma alır. Bu, sümüyü zəiflədir, şişirdir və deformasiyaya uğradır.
Hansı əlamətlər ola bilər?
Müasir xəstələrdə bu vəziyyət bəzən heç bir əlamət vermir (asimptomatik), bəzən isə sümük ağrısı, patoloji sınıqlar və deformasiyalar yaradır. Qabırğa lezyonları adətən ağrısızdır, lakin nəfəs alarkən sancı verə bilər.
Həyata necə təsir edib?
Bu Neandertal Krapinadakı çətin mağara həyatına baxmayaraq yetkinliyə qədər yaşaya bilib. Bu, şişin həyati funksiyalarını dayandırmadığını, lakin ehtimal ki, xroniki narahatlıq mənbəyi olduğunu göstərir.
- Monge J, Kricun M, Radovčić J, Radovčić D, Mann A, Frayer DW. Fibrous Dysplasia in a 120,000+ Year Old Neandertal from Krapina, Croatia. PLoS ONE. 2013;8(6):e64539. doi:10.1371/journal.pone.0064539
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.