Ağciyər xərçənginin erkən diaqnozu üçün BT ürək damarlarının tutulmasını aşkarlamaqda da faydalıdır

Ağciyər xərçəngi və koronar arteriya xəstəliyi: iki gizli xəstəlik bir arada

Ağciyər xərçəngi dünyada xərçənglə əlaqəli ölümlərin əsas səbəbidir. Ürəyi qidalandıran damarlarda yaranan daralmanı ifadə edən koronar arteriya xəstəliyi (KAH) isə ürək-damar problemlərinə bağlı ölümlərin ən yayğın səbəbi kimi önə çıxır. Hər iki xəstəlik çox vaxt erkən dövrdə əlamətsiz irəliləyir və ölüm göstəricilərini artırır. Lakin yeni tədqiqat aşağı dozalı kompüter tomoqrafiyası (BT) ilə aparılan ağciyər xərçəngi skrininqinin ürəklə bağlı heç bir əlaməti olmayan şəxslərdə koronar arteriya kalsifikasiyası (KAK) kimi KAH əlamətlərini də aşkarlaya biləcəyini irəli sürür. Bu tapıntı tək skrininq üsulu ilə iki mühüm ölüm səbəbinə müdaxilə potensialı daşıdığı üçün böyük dönüş nöqtəsi ola bilər.

2 dekabr 2024-cü ildə Canadian Medical Association Journal jurnalında yayımlanan, Caires və həmkarlarının apardığı bu tədqiqat ağciyər xərçəngi skrininqinin KAH diaqnozundakı mümkün roluna işıq salır.

Tədqiqatın keçmişi: niyə əhəmiyyətlidir?

Aşağı dozalı ağciyər BT skrininqi yüksək riskli şəxslərdə ağciyər xərçəngini erkən aşkarlamaq üçün geniş istifadə olunan üsuldur. Lakin bu müayinələrdə koronar arteriyaların kalsifikasiyası (kalsiumlaşması) kimi başqa mühüm tapıntılar da görülə bilər. Kalsifikasiya koronar arteriyalarda pilək yığılmasının göstəricisi və ürək-damar xəstəliyi riskini artıran mühüm biomarkerdir.

Baş müəllif Dr. Gary Small (University of Ottawa Heart Institute) belə skrininqlərin yalnız ağciyər xərçəngindən ölümləri azaltmadığını, orta yaşlı şəxslərdə ikinci ən yayğın ölüm səbəbi olan koronar aterosklerozun diaqnozuna və risk təsnifatına da töhfə verə biləcəyini bildirib.

Tədqiqatın təfərrüatları və tapıntılar

Tədqiqat 2017-2018-ci illərdə Ontario Səhiyyəsinin Ağciyər Xərçəngi Skrininqi Pilot Proqramı çərçivəsində 1486 yüksək riskli xəstədə aparılıb. İştirakçıların demoqrafik xüsusiyyətlərini belə ümumiləşdirmək olar:

• İştirakçıların 52%-i kişi idi.
• Orta yaş 66 hesablanıb.
• Xəstələrin 68%-i (1017 nəfər) hələ də siqaret çəkirdi.

Nəticələr:

• İştirakçıların 83%-ində (1232 nəfər) koronar arteriya kalsifikasiyası aşkarlanıb.
• Bu şəxslərin 30%-ində (439 nəfər) kalsifikasiya səviyyəsi yüksək qiymətləndirilib.

Tədqiqatdan çıxan nəticələr: iki xəstəlik üzrə sağqalım faydası

Tədqiqatçılar ağciyər BT skrininqinin yalnız ağciyər xərçəngindən deyil, KAH səbəbindən ölümlərin azalmasında da təsirli ola biləcəyinə diqqət çəkiblər. Lakin bunun aşağıdakı mühüm amillərdən asılı olduğunu vurğulayıblar:

1. Həkimlərin tapıntıları şərh və idarə etmə bacarığı: Koronar arteriya kalsifikasiyası kimi təsadüfən aşkarlanan tapıntılar lazımsız müayinələrə və həddindən artıq müdaxiləyə səbəb ola bilər.
2. Müalicə strategiyalarının hazırlanması: Koronar kalsifikasiya aşkarlanan şəxslər üçün uyğun müalicə yanaşmaları müəyyənləşdirilməli və tətbiq edilməlidir.

Mümkün risklər:

Aşağı dozalı BT skrininqinin faydaları ilə yanaşı, lazımsız müdaxilə riskləri də nəzərə alınmalıdır. Tədqiqat xüsusilə ürək-damar xəstəliklərindən qorunma strategiyalarının ağciyər xərçəngi skrininq proqramlarına daxil edilməsinə ehtiyac olduğunu vurğulayıb.

Gələcəkdə nə edilməlidir?

Tədqiqatçılar koronar arteriya kalsifikasiyası kimi təsadüfi tapıntıların idarə olunması üçün əlavə araşdırmaların lazım olduğunu bildiriblər. Bu tapıntıların idarəsində çoxşaxəli yanaşma hər iki xəstəlik üzrə sağqalımı artıra bilər.

Dr. Small və həmkarlarının bu pilot proqramı iki ciddi xəstəliyə birlikdə yanaşmağa imkan verən yeni ictimai səhiyyə yanaşması təqdim edir. Bununla belə, həm klinisistlərin, həm də xəstələrin yeni üsulların risk və faydalarını aydın anlaması proqramların uğuru üçün həlledicidir.

Nəticə: iki mühüm risk, tək həll

Aşağı dozalı ağciyər BT skrininqi ağciyər xərçəngi skrininqindən kənara çıxaraq ürək-damar sağlamlığı üçün də dəyişdirici vasitəyə çevrilə bilər. Bu yenilikçi yanaşma gələcəkdə səhiyyə skrininq proqramlarının daha geniş əhatəli olmasını təmin edə bilər. Buna görə tədqiqatçıların tövsiyə etdiyi kimi həm ictimai səhiyyə siyasəti, həm də klinik praktika bu cür bütöv yanaşmaları qəbul etməlidir.

Qeyd: Tədqiqatın nəticələri təkcə erkən diaqnoz və qorunmanın deyil, xəstəliyin idarə edilməsində fərdiləşdirilmiş müalicə yanaşmalarının da əhəmiyyətini göstərir.