Aspirin 1899 – Ağrıkəsici, qızdırmasalıcı, iltihabəleyhinə dərman

Tarixçi Edward Shorter belə yazır:

”1899-cu ildən bəri aspirin (asetilsalisil turşusu) bütün dövrlərin ən məşhur dərmanı olub. Təkcə ABŞ-da ildə 10000 ilə 20000 ton arasında aspirin istifadə olunur.”

Aspirin;

• Ağrını yüngülləşdirir
• Qızdırmanı salır
• Qanın laxtalanmasını azaldır

Buna görə aspirin insult və ürək infarktı riskini azaltmaq üçün potensial olaraq faydalıdır. Aspirin qeyri-steroid iltihabəleyhinə dərmanlar (NSAID) sinfinin ilk kəşf edilmiş üzvüdür.

Minlərlə il ərzində afrikalılar, çinlilər və qədim şumerlər kimi sivilizasiyalar bitki və ağaclardan əldə edilən dərmanlardan istifadə ediblər. Qədim Misirdə söyüd ağacının yarpaqlarından ağrını yüngülləşdirən qarışıqlar hazırlanırdı. Qədim yunan həkimi Hippokrat ağrı üçün söyüd qabığının və yarpaqlarının suyunu çıxarmağı tövsiyə etmişdi. Alimlər sonradan bu iksirlərin təsiredici maddəsinin bədənin salisil turşusuna çevirdiyi kimyəvi maddə “salisin” olduğunu kəşf etdilər. 

Bu kimyəvi maddələr istifadəçilərin həzm sisteminə olduqca ağır təsir göstərirdi. Bu, 1897-ci ildə alman şirkəti Bayerin tədqiqatçılarını mədəyə daha az zərər verən ağrıkəsici forma olan asetilsalisil turşusu (ASA) üzərində işləməyə sövq etdi. Bayer tədqiqatçıları arasında Felix Hoffmann, Heinrich Dreser və Arthur Eichengrün də var idi. Nəhayət, 1899-cu ildə Bayer asetilsalisil turşusuna “Aspirin” adını verdi və genişmiqyaslı istehsalına, marketinqinə başladı. 

1971-ci ildə ingilis farmakoloq John Vane və həmkarları aspirinin bədəndəki prostaqlandinləri və tromboksanları inhibə edərək təsir göstərdiyini nümayiş etdirdilər:

• Prostaqlandinlər iltihabın yaranmasında və ağrının tənzimlənməsində rol oynayır. 
• Tromboksanlar qan laxtasının yaranması zamanı trombositlərin aqreqasiyasına cavabdehdir. 

Bu gün aspirinin prostaqlandin və tromboksan sintezi üçün lazım olan siklooksigenaza (cox) fermentini təsirsizləşdirdiyini bilirik. Farmakoqnoziyadan (dərman bitkilərinin və digər təbii maddələrin mümkün dərman mənbəyi kimi öyrənilməsi) söhbət gedəndə çox yaxşı nümunə olan aspirinin tapılması ilə yeni iltihabəleyhinə ağrıkəsicilər üzrə tədqiqatlar sürətləndi.

Yazıdakı şəklin izahı: Aspirini satışa çıxaranlardan biri olan alman şirkəti Bayerin aspirin üçün reklamları. “Aspirin alanda “BAYER” istəyin. İsrar edin!”

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Hippocrates of Cos (460 B.C.–377 B.C.), Charles Frédéric Gerhardt (1816–1856), Heinrich Dreser (1860–1924), Arthur Eichengrün (1867–1949), Felix Hoffmann (1868–1946), Sir John Robert Vane (1927–2004)

• Əvvəlki mövzu: Malyariya 1897 – Ağcaqanadların səbəb olduğu xəstəlik
• Sonrakı mövzu: Defibrilyator 1899 – Həyat qurtaran elektrik şoku