Malyariya 1897 – Ağcaqanadların səbəb olduğu xəstəlik

Həkim Charles Poser və G.W. Bruynun fikrincə, malyariya orduları məğlub etmiş, mühasirəyə alınmış şəhərlərin taleyinə təsir göstərmiş və yəqin ki, yunan sivilizasiyasının və Roma imperiyasının süqutuna töhfə vermişdir. Tarixçilər həmçinin həkimlərin bu xəstəliyə münasibətini də araşdırmışlar. Araşdırma aparan tarixçilər xurafatla başlayan və 1900-cü illərdə elmlə başa çatan bir inkişaf yolu müşahidə etmişlər.

Malyariya xüsusilə Afrikanın Səhradan cənub bölgəsində hər il bir milyondan çox insanın həyatını itirməsinə səbəb olan xəstəlikdir. O, həmçinin mürəkkəb birhüceyrəli orqanizmin (protistin) qəti şəkildə səbəb olduğu ilk xəstəlikdir və buna görə də əhəmiyyətlidir. 

1880-ci ildə fransız ordu həkimi Charles Laveran bir xəstənin qanında malyariya parazitlərini kəşf etdi. 1897-ci ildə Hindistanda işləyərkən ingilis həkim Ronald Ross parazitləri ağcaqanadların tüpürcək vəzilərində müşahidə etdikdən sonra malyariyanın ağcaqanadlar vasitəsilə daşındığını qəti şəkildə sübut etdi.

• Dişi Anopheles ağcaqanadının tüpürcək vəzilərindəki malyariya paraziti insan dişləndikdə qan dövranına daxil olur. 
• Parazit qaraciyərdə bir müddət qaldıqdan sonra qırmızı qan hüceyrələrində çoxalaraq qızdırmaya, komaya və ağır hallarda həyat itkisinə səbəb olur. 
• Xəstəliyi yarada bilən beş parazit növündən (Plasmodium cinsi) ən təhlükəlisi Plasmodium falciparum-dur. 
• Parazit qaraciyər və qan hüceyrələrinin daxilində yaşadığından bədənin immun sistemi onu məhv etməkdə çətinlik çəkir. 

Ağcaqanadların yumurta qoyduğu durğun suların təmizlənməsi və ya həşərat dərmanları ilə dərmanlama malyariyanın yayılmasını ləngidə bilər. Müasir dövrdə malyariya adətən artemisinin (Çin təbabətində istifadə olunan tibbi bitkilərdən biri) törəmələrini ehtiva edən dərman kombinasiyaları və ya kinin (ağac qabığından əldə edilir) törəmələrini ehtiva edən dərmanlarla müalicə olunur.

Məqalə şəklinin təsviri: İnsan sahibdən qidalanan və qanla dolmuş dişi Anopheles albimanus ağcaqanadı.

Məqalədə adı çəkilən tarixi şəxslər: Charles Louis Alphonse Laveran (1845–1922), Sir Ronald Ross (1857–1932)

• Əvvəlki mövzu: Rentgen şüaları 1895 – İnsan bədəninin o tərəfi
• Növbəti mövzu: Aspirin 1899 – Ağrıkəsici, qızdırmasalıcı, iltihabəleyhinə dərman