Beyninizdə bir plastik torba qədər mikroplastik var!

Biz yediyimiz və içdiyimizdən ibarətik. Getdikcə daha çox plastik yeyib-içirik...

Plastik hər yerdədir: su butulkalarında, alış-veriş torbalarında, diş məcunu və şampun qablarında, yemək saxladığımız qablarda, stəkanlarda, boşqablarda, bıçaq və çəngəl-bıçaq dəstlərində. Bəzən qurğuşun süfrə alətlərini sevən Roma elitasına necə üstünlük hissi ilə baxdığımızı düşünürəm — çəngəl-qaşığın onları öldürdüyünü bilmirdilər. Sonra gələcək insanların bizə də eyni hisslə baxıb-baxmayacağını düşünürəm: Yazıq əcdadlarımız. Bioloji parçalanmayan şeyləri yeməyin zərərli olduğunu necə anlamadılar?

Plastik bədənin hər yerindədir, amma ən çox beyində!

Yeni elmi nəticələr vəziyyətin düşündüyümüzdən çox ağır olduğunu göstərir. 3 fevral 2025 tarixində Nature Medicine jurnalında dərc olunan araşdırma mikroplastik və nanoplastiklərin insan beynində də sıx toplandığını göstərib.

Nanometr ölçülü bu hissəciklər əvvəllər ağciyərdə, plasentada və karotid arteriyalardakı (şah damarı) lipid lövhələrində aşkarlanmışdı. Bu narahatedici nəticələrə əlavə olaraq beyində çox daha yüksək plastik miqdarı elm aləmində böyük təəccüb yaradıb.

Yeni araşdırmada ABŞ biobanklarından alınmış təxminən 30 meyitin beyin, qaraciyər və böyrək toxuması qiymətləndirilib. Adi mikroskopla görünməyəcək qədər kiçik nanoplastiklər qaz xromatoqrafiyası–kütlə spektrometriyası ilə ölçülüb.

Beyində plastik digər orqanlardan qat-qat çoxdur

Nəticələr beyin toxumasında mikroplastik konsentrasiyasının qaraciyər və böyrəklərdən kəskin yüksək olduğunu göstərib. Hər qram beyin toxumasında təxminən 4000 mikroqram plastik ölçülüb. Bu, yalnız frontal korteksdə təxminən 2 qram plastik deməkdir; həmin miqdar orta ölçülü plastik sendviç torbasına bərabərdir!

Daha narahatedicisi, 2016 ilindən 2024 ilinə qədər beyində mikroplastikin nəzərəçarpacaq artması olub. Maraqlıdır ki, artım cins, yaş və irq kimi amillərdən asılı olmayıb.

Beyində mikroplastik 8 ildə 47% artıb; beyin toxumasında plastik konsentrasiyası digər orqanlardan 10 dəfə yüksəkdir!

Yuxarıdakı qrafik 2016 ilindən 2024 ilinə qaraciyər, böyrək və beyində mikroplastik konsentrasiyasının kəskin artımını göstərir. Xüsusilə beyində miqdarın digər orqanlardan çox yüksək olduğu və zamanla nəzərəçarpacaq artdığı görünür.

Demensiyada vəziyyət daha kritikdir

Ən diqqətçəkən nəticələrdən biri demensiyası (ağıl zəifliyi, Alzheimer) olanlarda beyində plastik səviyyəsinin çox yüksək olmasıdır. Hər qramda 20.000 ilə 50.000 mikroqram mikroplastik aşkarlanıb. Bu, təxminən 10 plastik sendviç torbasına uyğun gəlir.

Lakin vacib sual yaranır: mikroplastik demensiyaya səbəb olur, yoxsa demensiyada qan-beyin baryeri zəiflədiyi üçün daha çox plastik daxil olur? Cavab sonrakı tədqiqatları gözləyir.

Plastikdən necə qoruna bilərik?

Araşdırma mikroplastiklərin əsasən gündəlik istifadə olunan polietilendən ibarət olduğunu göstərib. Polietilen xüsusilə su butulkalarında, plastik torbalarda, yemək saxlama qablarında və tekstildə olur.

Araşdırmalar plastik su butulkalarının geniş istifadəsinin ildə təxminən 90.000 mikroplastik hissəciyinin udulmasına səbəb olduğunu göstərir. Kran suyu istifadə edənlərdə isə bu miqdar təxminən 4000-dir. Plastik qabda qızdırılan yeməklər və havadakı plastik liflər də böyük risk yaradır.

Genişmiqyaslı dəyişiklik vacibdir

Fərdi tədbirlər (şüşə və ya metal butulka, yeməyi plastik qabdan çıxarıb qızdırmaq kimi) riski bir qədər azalda bilər. Lakin mikroplastiklə təsirli mübarizə üçün milli və beynəlxalq səviyyədə daha geniş tədbirlər lazım olduğu aydındır.

Gələcək nəsillərin bizi “plastik yeyən əcdadlarımız” adlandırmaması üçün cəmiyyət kimi məlumatlanmalı, plastik istifadəsini azaldan siyasətləri sürətləndirməliyik.