BRCA-dan başqa irsi genetik mutasiyalarda riski azaldan əməliyyat lazımdırmı?

Yumurtalıq xərçəngindən qorunmada yeni müzakirə başlayır

Yumurtalıq xərçəngi qadınlarda geniş yayılmış və çox vaxt irəliləmiş mərhələdə aşkarlanan ginekoloji xərçənglərdəndir. Xəstələrin təxminən 20%-də irsi genetik meyllilik aşkarlanır və BRCA1 ilə BRCA2 genləri bu riskin ən tanınmış göstəriciləridir. Lakin indi BRCA-dan başqa genetik mutasiyaları olanlarda da riski azaltmaq üçün getdikcə daha çox “riski azaldan əməliyyatlar” aparılır.

Lakin mühüm sual yaranır: BRCA-dan başqa genetik mutasiyası olanlarda yumurtalıq və boruların profilaktik çıxarılması həqiqətən lazımdırmı? Bu suala cavab axtaran yeni çoxmərkəzli tədqiqatın nəticələri qərarverməni asanlaşdıra bilən dəyərli məlumatlar verir.

Yumurtalıq xərçəngində genetik meyllilik və mutasiya bölgüsünü xülasə edən üç dairəvi qrafik

Tədqiqatın xülasəsi: BRCA olan və olmayan qadınlar müqayisə edilib

ABŞ və Kanada Patologiya Akademiyasının (USCAP) 2025 toplantısında təqdim edilən tədqiqatda BRCA-dan başqa mutasiyası olan 152 qadınla BRCA1 və ya BRCA2 mutasiyalı 388 qadın müqayisə edilib. Hər iki qrup riski azaltmaq üçün ikitərəfli salpinqo-ooforektomiya (yumurtalıqların və boruların çıxarılması) keçirib.

• HGSC (High-Grade Serous Carcinoma): Yumurtalıq xərçənginin ən aqressiv və geniş yayılmış alt tipidir. Adətən irəliləmiş mərhələdə aşkarlanır və sürətlə yayılır.
• STIC (Serous Tubal Intraepithelial Carcinoma): Uşaqlıq borularında yaranan, HGSC-nin öncülü sayılan xərçəngləşmə prosesidir. Mikroskop altında yüksək dərəcəli hüceyrə atipiyası ilə tanınır.

Tədqiqat məlumatları:

• BRCA-dan başqa mutasiyalar qrupu:

  • Orta yaş: 54,8 (30-81 yaş aralığında)

  • Mutasiyalar: PALB2 (45%), BRIP1 (33%), ATM (8%), CHEK2 (4%), RAD51 (4%)

  • Digər mutasiyalar: BARD1, Li-Fraumeni sindromu, Lynch sindromu

  • Ən çox genetik test səbəbləri: şəxsi süd vəzi xərçəngi tarixçəsi (51%), ailə tarixçəsi (27%)

  • Əməliyyatlar: 97% ikitərəfli salpinqo-ooforektomiya, 3% histerektomiya + salpinqo-ooforektomiya

  • Nəticə: heç bir xəstədə yüksək dərəcəli seroz karsinoma (HGSC) və ya seroz tubal intraepitelial karsinoma (STIC) aşkarlanmayıb

• BRCA1/2 qrupu:

  • Orta yaş: 47,7

  • BRCA1 (51%), BRCA2 (48%), hər ikisi (1%)

  • Əməliyyatlar: 65% ikitərəfli salpinqo-ooforektomiya, 27% histerektomiya + salpinqo-ooforektomiya

  • Nəticələr:

    • 3 halda STIC

    • 7 halda yüksək dərəcəli seroz karsinoma (təxminən 3%)

    • Əlavə olaraq 1 endometrial xərçəng, 3 digər patoloji tapıntı

Əməliyyatdan sonrakı izləmə və nəticələr:

• BRCA-dan başqa mutasiyalar qrupu (149 xəstə izlənib):

  • Orta izləmə: 23,3 ay

  • Xəstələrin hamısında (100%) xəstəlik əlaməti yoxdur

• BRCA1/2 qrupu (388 xəstə):

  • Orta izləmə: 60,1 ay

  • Xəstələrin 96%-də xəstəlik əlaməti yoxdur

Bu əməliyyatlar nə qədər zəruridir?

BRCA-dan başqa mutasiyası olan 152 xəstədə yüksək dərəcəli seroz karsinoma və ya STIC görülməyib. BRCA1/2 mutasiyası daşıyanların isə 3%-də bu xərçəngönü dəyişikliklər aşkarlanıb.

Bu məlumatlar BRCA-dan başqa mutasiyalarda profilaktik cərrahiyyənin zəruriliyini sorğulayır. Xüsusən reproduktiv qabiliyyətin itməsi və erkən menopauza kimi ciddi yan təsirlər nəzərə alınaraq əməliyyat qərarı daha ehtiyatla verilməlidir.

BRCA-dan başqa mutasiyalar üçün klinik təlimatlar nə deyir?

Bəzi klinik təlimatlar BRIP1, RAD51C və PALB2 kimi genetik variantlar üçün də əməliyyat tövsiyə edir. Lakin bunlar adətən aşağı səviyyəli sübutlara əsaslanır. Buna görə əməliyyat qərarında şəxsi və ailəvi xərçəng tarixçəsi, menopauza yaşı, reproduktiv vəziyyət və xəstənin gözləntiləri nəzərə alınmalıdır.

Nəticə: əməliyyat həmişə ən doğru seçim olmaya bilər

Bu tədqiqat BRCA-dan başqa genetik mutasiyası olanlarda riski azaldan əməliyyatların rutin tətbiqinin yenidən qiymətləndirilməli olduğunu göstərir. Sübuta əsaslanan tibb fərdiləşdirilmiş qərarların və xəstə mərkəzli yanaşmanın əhəmiyyətini bir daha göstərir.

Əməliyyat qərarı sadə genetik test nəticəsinə deyil, genetik, patoloji, epidemioloji və klinik məlumatların birgə qiymətləndirilməsinə əsaslanmalıdır. Bu sahədə gələcəkdə daha güclü prospektiv tədqiqatların aparılması həm klinik qərarverənlər, həm xəstələr üçün həyati əhəmiyyət daşıyacaq.