Candida göbələyi nədir? Əlamətləri, səbəbləri və müalicəsi

Candida göbələyi nədir?

Candida göbələyi insan orqanizmində təbii olaraq mövcud olan göbələk növüdür. Adətən ağızda, bağırsaqlarda, dəridə və genital nahiyələrdə az miqdarda, zərər vermədən yaşayır. Candida albicans bu göbələyin ən geniş yayılmış növüdür və orqanizmimizin florasının bir hissəsidir. Normalda immun sistemimiz və faydalı bakteriyalar Candida göbələyini tarazlıqda saxlayır. Lakin bu tarazlıq pozulduqda Candida həddindən artıq çoxalaraq infeksiyaya səbəb ola bilər. Orqanizmin tarazlığını pozan hallarda Candida göbələyi nəzarətdən çıxır və sağlamlıq problemləri yaradır.

Candida göbələyinin yaratdığı infeksiyalar tibbdə kandidoz adlanır. Bu infeksiyalar opportunist xarakterlidir; yəni orqanizmin müqaviməti azaldıqda və ya normal floranın tarazlığı pozulduqda yaranır. Candida göbələyi ən çox ağız, vagina, dəri və bağırsaqlara təsir edir. Məsələn, ağızda ağız kandidozu (ağ örtüyə bənzər yaralar), qadınlarda vaginal maya infeksiyası (vaginal göbələk), dəri büküşlərində qızartı və bişməcəyə bənzər səpkilər, yaxud bağırsaqlarda həddindən artıq qaz və köp kimi problemlər yarada bilər. Həmçinin immuniteti çox zəif olanlarda Candida qana keçərək ciddi yayılmış infeksiyalara (sistemik kandidoza) belə səbəb ola bilər.

Candida göbələyinin növləri hansılardır?

Candida göbələyinin 20-dən çox fərqli növü var. Bunlardan bəziləri insanlarda infeksiya yarada bilər. Ən çox rast gəlinən növ Candida albicans-dır. Candida infeksiyalarının böyük hissəsinə (90%-a qədər) Candida albicans səbəb olur.

Digər geniş yayılmış Candida növləri və xüsusiyyətləri belədir:

Qeyd: Candida göbələyinin başqa çoxlu alt növləri də var, lakin əksəriyyəti sağlam insanlarda ciddi problem yaratmır. Candida albicans xaricindəki növlər adətən çox tez-tez antibiotik istifadəsi, xəstəxanada uzunmüddətli yatış və ya immunitetin çox zəif olması kimi hallarda infeksiyaya səbəb olur.

Candida göbələyinin əlamətləri hansılardır?

Candida infeksiyasının əlamətləri göbələyin orqanizmin hansı nahiyəsində həddindən artıq çoxalmasından asılı olaraq dəyişir. Ümumən Candida göbələyi infeksiyaları ağrı, qaşınma, qızartı, yanma və ifrazat kimi şikayətlərə səbəb ola bilər. Aşağıda Candida göbələyinin yerləşdiyi nahiyəyə görə ən çox görülən əlamətlər ümumiləşdirilib:

Candida göbələyi ağızda ağız kandidozu adlanan ağ ləkəli yaralara səbəb ola bilər (yuxarıdakı şəkil). Xüsusilə körpələrdə, diş protezi istifadə edən yaşlılarda və ya antibiotik istifadəsindən sonra dil üzərində pendirəbənzər ağ təbəqə şəklində özünü göstərə bilər.

Əlamətlər adətən infeksiyanın ağırlığına görə dəyişə bilər. Məsələn, yüngül vaginal göbələk infeksiyasında yalnız az qaşınma olduğu halda, geniş yayılmış ağız kandidozunda yeməyi çətinləşdirən yaralar yarana bilər. Bu əlamətlər varsa və keçmirsə, mütləq həkimə müraciət edilməlidir. Erkən müalicə göbələyin orqanizmdə yayılmasının və daha ciddi problemlər yaratmasının qarşısını alır.

Candida göbələyi nədən yaranır? (Risk amilləri)

Sağlam orqanizmdə faydalı bakteriyalar və immun sistemi Candida göbələyini nəzarətdə saxlayır. Candida göbələyi infeksiyası adətən orqanizmdəki tarazlığın pozulması nəticəsində yaranır. Bu tarazlığı pozan və Candida göbələyinin həddindən artıq çoxalmasına səbəb ola bilən əsas risk amilləri bunlardır:

• Antibiotik istifadəsi: Geniş təsir spektrli antibiotiklər orqanizmdəki faydalı bakteriyaları da məhv edərək normal floranın tarazlığını pozur. Bu, Candida göbələyinin fürsət tapıb çoxalmasına zəmin yaradır.
• Zəif immun sistemi: İmmun sistemi zəif şəxslərdə (məsələn, HIV/AIDS xəstələri, xərçəng müalicəsi alanlar, orqan köçürülməsi edilənlər) orqanizm göbələyi nəzarətdə saxlamaqda çətinlik çəkir. Nəticədə Candida orqanizmdə asanlıqla yayılaraq infeksiya yaradır.
• Nəzarətsiz diabet (şəkərli diabet): Yüksək qan şəkəri Candida üçün uyğun qida mühiti yaradır. Diabeti yaxşı nəzarətdə olmayan şəxslərdə tez-tez vaginal göbələk və dəri Candida infeksiyaları görülə bilər.
• Hormonal dəyişikliklər: Hamiləlik, kontraseptiv həblərin istifadəsi və ya menopauza kimi hormonal dalğalanmalar vagina və orqanizmdəki floranın tarazlığına təsir edərək Candida riskini artıra bilər.
• Qeyri-sağlam qidalanma: Həddindən artıq şəkərli və emal olunmuş qidaların qəbulu Candida göbələyini qidalandıraraq böyüməsini sürətləndirə bilər. Vitamin-mineral çatışmazlığı və balanssız qidalanma da orqanizmin müqavimətini azaldaraq riski artırır.
• Şəxsi gigiyenanın çatışmazlığı: Uzun müddət nəm qalan dəri (yaş çimərlik geyimi və ya tərli paltarda uzun müddət qalmaq), dar və hava keçirməyən paltarlar Candida üçün uyğun çoxalma mühiti yarada bilər. Xüsusilə vaginal nahiyədə pambıq alt paltarı istifadə etməmək nahiyənin havalanmamasına və göbələk riskinə səbəb olur.
• Stress və yorğunluq: Güclü stress, yuxusuzluq və xroniki yorğunluq immuniteti zəiflədə bilər. İmmunitetin zəifləməsi Candida infeksiyalarının daha asan yaranmasına səbəb olur.
• Kortizon və digər dərmanlar: Steroid (kortizon) dərmanları və ya immunosupressiv (immuniteti basdıran) müalicələr Candida infeksiyalarına meyilliliyi artırır. Həmçinin ağız quruluğu yaradan inhalyasiya kortikosteroidləri (astma spreyləri) ağızda göbələk infeksiyasına səbəb ola bilər.

Yuxarıdakı amillərdən biri və ya bir neçəsi birlikdə olduqda risk daha da artır. Məsələn, şəkərli diabeti olan və eyni zamanda antibiotik istifadə edən şəxsdə Candida infeksiyasının yaranma ehtimalı olduqca yüksəkdir. Bu risk amilləri olan şəxslərdə Candida infeksiyaları daha tez-tez və təkrarlanan şəkildə görülə bilər.

Candida göbələyinin diaqnostikası (Necə müəyyən edilir?)

Candida infeksiyasının diaqnozu adətən klinik müayinə və laborator testlərlə qoyulur. Həkim əvvəlcə xəstənin şikayətlərini və əlamətlərini qiymətləndirir. İnfeksiyanın yerləşdiyi nahiyəyə görə müxtəlif diaqnostik üsullar tətbiq oluna bilər:

• Fiziki müayinə: Həkim təsirlənən nahiyəni (ağız, dəri, genital nahiyə və s.) gözlə müayinə edir. Ağız kandidozu kimi tipik zədələnmələr adətən görünüşünə görə tanınır.
• Laborator testlər: Dəqiq diaqnoz üçün yoluxmuş nahiyədən nümunə götürülə bilər. Məsələn, ağızdakı ağ zədələnmədən yaxma götürülüb mikroskopla araşdırılaraq göbələk hüceyrələri görülə bilər. Lazım gəlsə, laboratoriyada kultura yetişdirilərək Candida göbələyinin növü müəyyən edilir. Vaginal ifrazatın müayinəsi və ya sidik analizi də müvafiq nahiyədə göbələyin olub-olmadığını göstərə bilər.
• Qan analizləri: Yayılmış və ciddi infeksiya şübhəsində qan nümunəsi götürülərək göbələyin qana keçib-keçmədiyi yoxlanıla bilər. Xüsusilə uzun sürən və digər müalicələrə cavab verməyən göbələk infeksiyalarında qanda Candida antigeni testi və ya Candida üçün PCR testləri aparıla bilər.

Adətən səthi Candida infeksiyalarının diaqnozu üçün sadə müayinə və mikroskopik araşdırma kifayətdir. Məsələn, vaginal göbələk infeksiyasında ginekoloq vaginal yaxmanı araşdıraraq dərhal diaqnoz qoya bilər. Düzgün diaqnoz vacibdir, çünki oxşar əlamətlər yaradan başqa problemlər (məsələn, bakterial infeksiyalar) istisna edilməlidir.

Candida göbələyi necə müalicə olunur?

Candida göbələyi infeksiyalarında müalicənin məqsədi göbələk hüceyrələrinin çoxalmasını dayandırmaq və mövcud infeksiyanı aradan qaldırmaqdır. Müalicə infeksiyanın yerinə, ağırlığına və xəstənin ümumi vəziyyətinə görə seçilir. Candida göbələyi adətən antifungal (göbələk əleyhinə) dərmanlarla uğurla müalicə edilir. Lakin dərman müalicəsini dəstəkləyən bəzi həyat tərzi tədbirləri də prosesin mühüm hissəsidir.

Aşağıdakı cədvəldə Candida müalicəsində tətbiq edilən üsullar və məqsədləri ümumiləşdirilib:

Müalicəyə nə qədər müddətdə cavab alınır? Səthi Candida infeksiyalarının çoxunda uyğun müalicə ilə bir neçə günə yüngülləşmə olur. Məsələn, vaginal göbələk müalicəsində 3-7 günlük krem/şam müalicəsi ilə əlamətlər adətən keçir. Lakin müalicə bitsə də, göbələyin tam təmizlənməsi üçün həkiminizin tövsiyə etdiyi müddət ərzində dərmanları istifadə etməyə davam edin. Əlamətlər yaxşılaşsa belə, dərmanı erkən dayandırmaq göbələyin tam yox olmamasına, infeksiyanın təkrarlanmasına və ya göbələyin dərmana davamlılıq qazanmasına səbəb ola bilər.

Ağır və təkrarlanan infeksiyalarda həkiminiz daha uzun müalicə planı tətbiq edə və ya əsasda başqa xəstəliyin olub-olmadığını araşdıra bilər. Həkim nəzarətində qalmaq və tövsiyələrə əməl etmək Candida infeksiyasından tam qurtulmaq üçün çox vacibdir.

Candida göbələyinin qarşısı necə alınır? (Qorunma üsulları)

Candida infeksiyalarından qorunmaq üçün göbələyin həddindən artıq çoxalmasını tətikləyən amillərdən uzaq durmaq və orqanizmin təbii tarazlığını qorumaq lazımdır. Görülə biləcək əsas qoruyucu tədbirlər bunlardır:

• Lazımsız antibiotik istifadə etməyin: Antibiotiklər yalnız həkim tövsiyəsi ilə istifadə edilməlidir. Hər lazımsız antibiotik kursu orqanizmin təbii tarazlığını pozaraq göbələk riskini artıra bilər. Antibiotik istifadəsi zəruridirsə, müalicədən sonra probiotik əlavəsi barədə həkimlə məsləhətləşə bilərsiniz.
• Şəkər qəbulunu azaldın: Çoxlu şəkər və rafinə edilmiş karbohidratlar Candida göbələyinin çoxalmasını asanlaşdırır. Qidalanmanızda şəkərli qidaları məhdudlaşdırıb tərəvəz, zülal və tam taxılları artıraraq göbələyin qida mənbəyini azaldın.
• Ağız və diş gigiyenasına diqqət yetirin: Xüsusilə antibiotik istifadə etdikdən və ya kortizonlu sprey (inhalyator) istifadə etdikdən sonra ağızda göbələk yaranmaması üçün dişlərinizi fırçalayın, ağzınızı su ilə yaxalayın. Diş protezi istifadə edirsinizsə, təmizliyinə diqqət yetirin.
• Genital nahiyənin təmizliyi və qulluğu: Vaginal göbələyin qarşısını almaq üçün genital nahiyəni təmiz və quru saxlayın. Pambıq alt paltarına üstünlük verin, sintetik və dar geyimlərdən çəkinin. Genital nahiyəni qıcıqlandıra bilən ətirli sabun, dezodorant kimi məhsulları istifadə etməyin.
• Şəxsi əşyaları paylaşmayın: Dəsmal, alt paltarı kimi şəxsi əşyalarınızı başqaları ilə ortaq istifadə etməyin. Candida göbələyi dolayı yolla keçə bildiyi üçün hər kəsin dəsmalı, dırnaq qayçısı ayrı olmalıdır.
• İmmunitetinizi gücləndirin: Balanslı qidalanma, müntəzəm yuxu və stressdən uzaq durmaqla immun sisteminizi güclü saxlayın. Beləliklə, orqanizminiz Candida daxil olmaqla opportunist infeksiyalara qarşı daha davamlı olacaq.
• Qan şəkərini nəzarətdə saxlayın: Diabetiniz varsa, qan şəkərini yaxşı idarə edin. Qan şəkəri yüksək olanlarda göbələk infeksiyalarının daha tez-tez yarandığını unutmayın.
• Yaş qalmayın: Uzun müddət yaş çimərlik geyimində oturmamağa, duşdan sonra bədəninizi, xüsusilə dəri büküşlərini tam qurutmağa diqqət yetirin. Nəm mühit göbələklərin çoxalması üçün idealdır.
• Probiotik qidalar qəbul edin: Qatıq, kefir, turşu kimi fermentləşdirilmiş qidalar bağırsaq floranız üçün faydalıdır. Sağlam flora Candida göbələyinin həddindən artıq çoxalmasının qarşısını alır.

Bu tədbirlər Candida göbələyinin həm ilk dəfə infeksiya yaratmasının, həm də təkrarlanmasının qarşısını almağa kömək edir. Xüsusilə tez-tez təkrarlanan vaginal göbələk infeksiyası olan qadınlar həyat tərzində yuxarıdakı dəyişiklikləri edərək mühüm qorunma əldə edə bilərlər. Unutmayın, orqanizminizin tarazlığını qorumaq Candida infeksiyasının qarşısını almağın əsas açarıdır.

Candida göbələyi haqqında tez-tez verilən suallar

Candida göbələyi yoluxucudurmu?

Candida göbələyi adətən orqanizmimizdəki opportunist mikrobdur, lakin yoluxma ehtimalı da var. Xüsusilə vaginal göbələk infeksiyası olan şəxsdən cinsi əlaqə yolu ilə tərəfdaşına keçə bilər. Həmçinin ortaq dəsmal, yataq dəsti kimi əşyalarla dolayı təmasla da yoluxma ola bilər. Lakin immuniteti güclü insanlarda Candida adətən problem yaratmır. Xülasə, Candida göbələyi qismən yoluxucudur, lakin infeksiyanın yaranması daha çox insanın müqavimətindən asılıdır.

Candida göbələyi müalicə edilməsə, nə olar?

Müalicə edilmədikdə Candida infeksiyası adətən öz-özünə itmir; əksinə, xronikləşə və yayıla bilər. Məsələn, müalicə olunmayan vaginal göbələk infeksiyası uzun müddət davam edərək həyat keyfiyyətini aşağı salır və təkrar-təkrar kəskinləşə bilər. İmmuniteti çox zəif şəxslərdə müalicəsiz Candida infeksiyası qan dövranına keçərək ciddi sistemik infeksiyalara səbəb ola bilər. Buna görə Candida göbələyinin əlamətlərinə diqqət yetirilməli və uyğun şəkildə müalicə edilməlidir.

Candida göbələyi üçün hansı həkimə müraciət edilməlidir?

Candida infeksiyasının yerləşdiyi nahiyəyə uyğun mütəxəssisə müraciət edilməlidir. Dəri və ya dırnaqlardakı göbələk infeksiyaları üçün dermatoloqa (dəri xəstəlikləri mütəxəssisinə) müraciət etmək olar. Vaginal Candida infeksiyalarında mama-ginekoloq doğru seçimdir. Ağızdakı və ya boğazdakı göbələk infeksiyalarında adətən qulaq-burun-boğaz (QBB) mütəxəssisi müalicə edir. Bağırsaq kimi daxili orqanlara təsir edən hallarda isə qastroenterologiya mütəxəssisi ilə məsləhətləşmək lazım gələ bilər. Lazım gəldikdə infeksion xəstəliklər mütəxəssisi də müalicəyə dəstək verəcək.

Candida göbələyinə nə kömək edir?

Candida infeksiyasını aradan qaldırmağın ən təsirli yolu həkimin verdiyi göbələk əleyhinə dərmanları müntəzəm istifadə etməkdir. Bununla yanaşı, şəkərsiz pəhriz saxlamaq göbələyin böyüməsinin qarşısını almağa kömək edir, çünki Candida şəkəri sevir. Probiotik əlavələri qəbul etmək də orqanizmdə faydalı bakteriyaları artıraraq göbələyin nəzarətsiz çoxalmasının qarşısını ala bilər. Bol su içmək, müvafiq nahiyəni təmiz və quru saxlamaq da sağalmanı sürətləndirir. Lakin ən vacibi, şikayətləriniz varsa, özbaşına dərman istifadə etmək əvəzinə həkimlə məsləhətləşib uyğun müalicə almaqdır.

Candida göbələyi təkrarlana bilərmi?

Bəli, Candida göbələyi infeksiyaları təkrarlana bilər. Xüsusilə əsas risk amilləri aradan qaldırılmasa və ya müalicə yarımçıq saxlanılsa, infeksiyanın yenidən yaranması tez-tez rast gəlinir. Məsələn, tez-tez antibiotik istifadə edən və ya qan şəkəri nəzarətsiz olanlarda Candida infeksiyası dəfələrlə residiv verə bilər. Buna görə infeksiya keçsə belə, qoruyucu tədbirlərə davam etmək və orqanizmin tarazlığını qorumaq vacibdir. Həkiminizin tövsiyə etdiyi müddətdə dərmanları istifadə edin və həyat tərzi dəyişikliklərini qalıcı edin ki, göbələk təkrarlanmasın. İnfeksiya çox tez-tez təkrarlanırsa, həkiminiz əsasda başqa problemin olub-olmadığını araşdıracaq.