CRISPR insan embrionunu redaktə etmək üçün istifadə olunmağa başladı

21-ci əsrin ən böyük kəşflərindən biri sayılan CRISPR/CAS9 genetik texnologiyası, mübahisəli şəkildə insan embrionlarında gen redaktəsi məqsədi ilə istifadə olunmağa başlamışdı. İndiyədək Çin bu sahəyə ən çox diqqət yönəldən ölkə idi. Son dərc edilmiş tədqiqata görə Amerikada bir qrup alim də crispr texnikası ilə insan embrionlarının genetikasını dəyişməyə nail oldu. Bu tədqiqat Amerikada embrionlar üzərində crispr ilə aparılmış ilk təcrübədir.

CRISPR/CAS9 texnikası ilə insan genomunun istənilən nöqtəsində gen redaktəsi aparıla bilər. Bu texnologiya nəzəri olaraq zədələnmiş geni çıxarıb yerinə sağlam geni yerləşdirmə potensialına malikdir. Bu məqsədlə dünyanın bir çox ölkəsində tədqiqat mərkəzləri intensiv işləyir. 2015-ci ildə Çində bir qrup alim genetik quruluşunda ciddi problemlər olan insan embrionunda crispr istifadə edərək dəyişikliklər etməyə nail oldu, lakin genetikası dəyişdirilmiş embrion insana köçürülmədi. İndiyədək dərc edilmiş 3 tədqiqatla Çin bu sahədə liderliyini saxlayır. Hər gün dərc edilən tədqiqatlar bir çox ölkənin crispr təcrübələrini artırmasına səbəb olmuşdur.

Genetika sahəsində hər yeni texnologiya bəşəriyyət üçün həyəcanverici nəticələr ortaya qoymaqla yanaşı bəzi narahatlıqlar da gətirir.

CRISPR ilə embrionda gen redaktəsində hansı narahatlıqlar vardır?

• “Germ line mühəndisliyi” kimi də tanınan sperm, yumurta hüceyrəsi və embrionlarda genetik redaktələr olduqca mübahisəlidir. Çünki bu hüceyrələrdə edilən dəyişikliklər sonrakı nəsillərə keçə bilər. Buna görə bir çox elmi quruma görə crispr-ın embrionlarda genetik dəyişikliklər üçün istifadəsi olduqca risklidir və etik deyil.
• Amerika Milli Elmlər Akademiyası keçən ilki açıqlamasında embrionda genetik dəyişikliklərin yalnız genetik xəstəliklərin müalicəsi üçün istifadə edilə biləcəyini vurğulamışdır. Amerika Kəşfiyyat İdarəsi isə crispr texnologiyasının asan istifadə oluna bildiyini və kütləvi qırğın silahı kimi istifadə edilə biləcəyini bildirərək potensial təhlükələri hesabatlandırmışdır.
• Crispr hələ “laboratoriya şəraitində” araşdırmaları davam edən texnikadır. Bu texnikanın ən mühüm risklərindən biri DNA-nı hədəflənmiş bölgələrdən kənarda kəsmə ehtimalıdır. Bu vəziyyət hədəfdənkənar mutasiyaların yaranmasına səbəb ola bilər.
• Başqa bir qorxu isə embrionda genetik redaktələrin dizayn edilmiş körpələr yarada bilməsidir. Germ hüceyrələrində genetik redaktələrlə istənilən genetik quruluşda embrionlar hazırlana bilər.

CRISPR/CAS9 xəstəliklərin müalicəsində böyük ümid vəd edir. Bütün bunlarla yanaşı asanlıqla bəşəriyyətə təhlükə kimi istifadə edilə biləcək texnologiyadır. Elmdə həmişə bəşəriyyətin rifahını hədəfləməli və potensial təhlükələrə qarşı tədbirlər almalıyıq.