Epigenetika 1983 – Ətraf mühit amillərinin genlərlə əlaqəsi

Pianoçu musiqi partiturasındakı notları şərh edib səsin gücünə və tempə nəzarət etdiyi kimi, epigenetika da hüceyrələrdəki DNA-nın genetik ardıcıllıqlarının şərhinə təsir edir. Epigenetika adətən hüceyrələrin əsas DNA ardıcıllıqlarında dəyişiklik yaratmayan irsi xüsusiyyətlərin öyrənilməsini ifadə edir.

DNA ifadəsinin (ekspressiyasının) idarə oluna biləcəyi yollardan biri DNA əsaslarından birinə metil qrupunun (üç hidrogen atomu birləşmiş bir karbon atomu) əlavə edilməsi nəticəsində bu “işarələnmiş” DNA sahəsinin daha az fəal hala gəlməsi və müəyyən zülalın istehsalının potensial olaraq basdırılmasıdır. Gen ifadəsi DNA molekuluna bağlanan histon zülalları tərəfindən də dəyişdirilə bilər. 

1980-ci illərdə isveçli tədqiqatçı Lars Olov Bygren Norrbottendə bircə mövsümdə normal qidalanmadan həddindən artıq yeməyə keçən oğlan uşaqlarının daha qısaömürlü oğulları və nəvələri olduğunu kəşf etdi:

• Bir fərziyyəyə görə, irsi epigenetik amillər rol oynamışdı. 
• Digər araşdırmalar stress, qidalanma, siqaret çəkmə və prenatal qidalanma kimi ətraf mühit amillərinin genlərimiz üzərində nəsillər boyu ötürülən izlər qoyduğunu irəli sürür. 

Bu arqumentə görə, nənə və babalarınızın nəfəs aldığı hava və yediyi yemək onilliklər sonra sizin sağlamlığınıza təsir edə bilər. 

1983-cü ildə amerikalı tibb tədqiqatçıları Bert Vogelstein və Andrew P. Feinberg epigenetik mexanizmlə əlaqəli ilk insan xəstəliyi nümunəsini sənədləşdirdilər. Xüsusilə kolorektal xərçənglərdə geniş yayılmış DNA metilləşməsi itkisi müşahidə etdilər. Metilləşmiş genlər adətən söndürüldüyündən bu metilləşmə itkisi xərçəngdə genlərin anormal aktivləşməsinə səbəb ola bilər. Həmçinin həddindən artıq metilləşmə qoruyucu şiş basdırıcı genlərin işini də poza bilər. Günümüzdə pis genləri susduran və yaxşılarını aktivləşdirən epigenetik işarələrə təsir edən dərmanlar hazırlanır. 

Epigenetikanın ümumi anlayışı yeni deyil. Nəticə etibarilə, beyin hüceyrəsi ilə qaraciyər hüceyrəsinin DNA ardıcıllığı eynidir, lakin epigenetika vasitəsilə fərqli genlər aktivləşdirilir. Epigenetika əkizlərdən birində astma və ya bipolyar pozuntu inkişaf edərkən digərinin sağlam qalmasını da izah edə bilər.

Məqalədə adı çəkilən tarixi şəxs: Bert Vogelstein (doğ. 1949)

• Əvvəlki mövzu: Prionlar 1982 – Anormal zülallardan qaynaqlanan xəstəliklər
• Növbəti mövzu: Polimeraza zəncirvari reaksiyası 1983 – Genetik materialın mətbəəsi