Erkən mərhələ ağız xərçəngində boyun nahiyəsinə radioterapiya mütləqdirmi?

Lazımsız müalicələrdən qaçmaq mümkündürmü?

Ağız boşluğu xərçəngi (oral cavity carcinoma) dünyada hər il təxminən 390 min yeni hal ilə mühüm ictimai sağlamlıq problemidir. Bu xərçənglər dodaqları, dilin ön hissəsini, damağı, ağız dibini, yanaqların içini və diş ətini əhatə edir. Standart müalicə cərrahi müdaxilədir; bəzi hallarda əməliyyatı tamamlamaq üçün postoperativ radioterapiya (əməliyyatdan sonra) tövsiyə olunur. Lakin xüsusilə boyun limfa düyünlərində metastaz aşkarlanmayan (pN0) erkən mərhələ xəstələrdə boyuna əlavə radioterapiyanın zəruriliyi və faydası hələ mübahisəlidir.

Bu suala aydın cavab verməyi hədəfləyən Niderlandda aparılmış çoxmərkəzli retrospektiv araşdırma boyuna radioterapiya vermədən yalnız şiş yatağına yönələn müalicənin həm təsirli, həm də daha az yan təsirli ola biləcəyini göstərib. Nəticələr 19 aprel 2025 tarixində Radiotherapy and Oncology jurnalında dərc olunub.

Araşdırmanın üsulu: kimə nə tətbiq edilib?

Tədqiqatçılar 2010–2019 illərində Niderlanddakı 12 radioterapiya mərkəzindən 264 xəstənin məlumatını təhlil ediblər. Bütün xəstələr ağız boşluğu xərçənginə görə əməliyyat olunub (şişin və boynun en-blok disseksiyası), boyun limfa düyünlərində metastaz patoloji olaraq aşkarlanmayıb (pN0).

Xəstələr iki qrupa ayrılıb:

• Yalnız şiş yatağına radioterapiya alanlar (n = 118)

• Şiş yatağı + boyun nahiyəsinə radioterapiya alanlar (n = 146)

Radioterapiya dozaları cərrahi sərhədin vəziyyətinə və digər risk amillərinə görə dəyişib. Əsas hədəf bölgəvi residiv/təkrarlanma tezliyi, ikincili hədəflər isə yerli residiv, ümumi sağqalım və müalicədən sonrakı gec yan təsirlər olub (3-cü aydan sonra qiymətləndirilib).

Mühüm nəticələr: bölgəvi nəzarətdə fərq yoxdur, yan təsirlərdə böyük fərq var

Bölgəvi nəzarət tezliyi:

• 5 ilin sonunda hər iki qrupda 96% (statistik fərq yoxdur)

• Ümumilikdə yalnız 9 bölgəvi residiv aşkarlanıb (3,4%)

  • Şiş yatağı şüalandırılan qrupda: 4 hal (3,39%)

  • Şiş + boyun şüalandırılan qrupda: 5 hal (3,42%)

Yerli nəzarət tezliyi:

• Şiş yatağı qrupu: 92%

• Şiş + boyun qrupu: 91%

5 illik ümumi sağqalım:

• Şiş yatağı qrupu: 80%

• Şiş + boyun qrupu: 78%

Limfa düyünü sayı  (çıxarılan limfa düyünlərinin sayı) daha yaxşı bölgəvi nəzarətlə əhəmiyyətli əlaqəli olub (HR: 0,46).

Yan təsirlər: boyun radioterapiyası gec yan təsirləri artırır

Boyuna radioterapiya alanlarda gec yan təsirlər  nəzərəçarpacaq dərəcədə daha çox olub:

• Ağız quruluğu (dərəcə 2-3):

  • Boyun şüalandırılan qrupda 31%

  • Yalnız şiş yatağı şüalandırılan qrupda 15%

  • Şans nisbəti (OR): 4,93

• Udma çətinliyi (dərəcə 2-3):

  • Boyun şüalandırılan qrupda 61%

  • Digər qrupda 19%

  • Şans nisbəti (OR): 5,29

Bu fərqlər həm statistik, həm də klinik əhəmiyyətli olub.

Klinik şərh: boyun radioterapiyası həmişə mütləq deyil

Patoloji pN0 olan və en-blok boyun disseksiyası edilmiş xəstələrdə yalnız şiş yatağına radioterapiya ilə bölgəvi nəzarət tezliyi  boynu da şüalandırılan xəstələrlə eynidir, lakin yan təsirlər çox aşağıdır.

Buna görə yüksək riskli patoloji tapıntıları yalnız ilkin şişdə olan, boyun nahiyəsi isə təmiz olan xəstələrdə boyuna radioterapiya tətbiq edilməyə bilər. Bu strategiya xüsusilə həyat keyfiyyətini pozan gec yan təsirlərdən qorunmaq üçün vacibdir.

Nəticə: fərdiləşdirilmiş radioterapiya mümkündür

Araşdırma uğurla əməliyyat olunmuş, boyun düyünləri mənfi xəstələrdə radioterapiya sahəsini məhdudlaşdırmağın təhlükəsiz və təsirli ola biləcəyini göstərir. Həmçinin həyat keyfiyyətini artıra, ağız quruluğu və udma çətinliyi kimi gec yan təsirləri minimuma endirə bilən yanaşmanı dəstəkləyir.

Bu iş şiş yatağına yönələn adyuvant müalicənin müəyyən xəstə qruplarında standartlaşmasına yol aça bilər.