Gənc qadınlarda süd vəzi xərçəngi artırmı? Qadınlardakı hər 4 xərçəngdən biri süd vəzi xərçəngidir
Bu məqalədə
Skrininq 40-da başlayır, xərçəng gözləmir: Gənc qadınlarda süd vəzi xərçəngi
Qərbdə 50 yaşdan aşağı qadınlarda süd vəzi xərçənginin tezliyi illərdir artır. Türkiyədə isə xəstələrin təxminən beşdə biri diaqnoz qoyulduqda hələ 40 yaşına çatmayıb. Bu yazıda məlumatların nə dediyini, gənc yaşda yaranan xəstəlikdə şişin niyə fərqli davrandığını və skrininq proqramından kənarda qalan qadınların nələr edə biləcəyini izah edirik.
1. Artım həqiqidirmi, yoxsa daha çox müayinə edirik?
Bir xəstəliyin tezliyinin "artdığı" barədə xəbər gəldikdə əvvəlcə verilməli sual budur: Xəstələrin sayı artıb, yoxsa daha çox müayinə aparılır? Gənc qadınlarda bunu ayırd etmək nisbətən asandır. 40 yaşdan aşağı, orta riskli qadınlar onsuz da rutin mammoqrafiya skrininqinə cəlb edilmir. Buna görə skrininqin intensivliyində dəyişiklik bu yaş qrupundakı artımı izah edə bilməz.
ABŞ: Üç müstəqil məlumat mənbəyi eyni istiqaməti göstərir
Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin (ACS) 2024 hesabatına görə ABŞ-da süd vəzi xərçənginin insidensi 2012–2021 arasında ildə orta hesabla %1 artıb. Bu artım 50 yaşdan aşağı qadınlarda daha kəskin olub: ildə %1,4, 50 yaş və yuxarı qadınlarda isə ildə %0,7.[1] Eyni hesabat bu dövrdə süd vəzi xərçəngindən ölüm səviyyəsinin 1989-cu ildən bəri %44 azaldığını da göstərir. Yəni mənzərə ikitərəflidir: xəstəlik daha çox rast gəlinir, amma müalicədə uğur artmaqda davam edir.[1]
Vaşinqton Universitetindən Xu və həmkarları SEER məlumat bazasında 2000–2019 arasında 20–49 yaşlarında invaziv süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulmuş 217.815 qadını araşdırdılar. Bu dövrdə insidens ildə orta hesabla %0,79 artıb. Artım demək olar ki, tamamilə estrogen reseptoru müsbət (ER+) şişlərdən qaynaqlanıb; ER-mənfi şişlərin tezliyi isə azalıb.[2] Mərhələlər üzrə də diqqətçəkən mənzərə var. I mərhələ şişlər ildə %3,45, IV mərhələ şişlər ildə %3,39 artarkən II və III mərhələ şişlər azalıb.[2] Yaş-dövr-kohort təhlilində isə 1990-cı ildə doğulmuş qadınların süd vəzi xərçəngi riskinin 1955-ci ildə doğulmuşlardan %20-dən çox yüksək olduğu müəyyən edilib.[2]
Fransa: 33 illik milli qeydiyyat
Fransanın milli xərçəng qeydiyyatına əsaslanan və 229.352 halı əhatə edən tədqiqat ABŞ-dakı nəticənin Avropada da keçərli olduğunu göstərdi.[3]
2. Türkiyə: Gənc yaşda süd vəzi xərçəngi bizdə niyə daha çox nəzərə çarpır?
Türkiyə Süd Vəzi Xəstəlikləri Cəmiyyətləri Federasiyasının (TMHDF) milli qeydiyyat proqramı ölkəmizdəki mənzərəni üç ayrı təhlildə göstərdi. 2005–2011 arasındakı 13.240 xəstəni əhatə edən ilk təhlildə diaqnozun orta yaşı 51,6 idi və xəstələrin %17-si 40 yaşdan aşağı idi.[4] 2005–2017 arasındakı 20.000 xəstəni əhatə edən yenilənmiş təhlildə median yaş 51, 40 yaşdan aşağı xəstələrin faizi %17,2 oldu.[5] 2025-ci ilin sonunda dərc edilmiş və 1998–2019 arasındakı 23.594 xəstəni əhatə edən MF18-04 tədqiqatında isə 40 yaş və aşağı olanların faizi %19,2-yə çatdı.[6]
Bu faizin bir hissəsi ölkəmizin yaş strukturu ilə bağlıdır. Gənc əhalisi çox olan ölkədə bütün xəstələr arasında gənc xəstələrin payı da təbii olaraq yüksək olur. Buna görə "Türkiyədə faiz %19-dur, ABŞ-da daha aşağıdır" müqayisəsi təkbaşına gənc türk qadınının riskinin daha yüksək olduğu demək deyil. Lakin klinik baxımdan nəticə dəyişmir: süd vəzi klinikasına gələn hər beş xəstədən biri milli skrininq proqramının əhatə etmədiyi yaş qrupundadır.
Gənc xəstədə şiş fərqli davranır
MF18-04 tədqiqatı 40 yaş və aşağı olan 4.535 xəstəni daha yaşlı 19.059 xəstə ilə müqayisə etdi.[6]
Çoxdəyişənli təhlildə yüksək dərəcə, ER və PR mənfiliyi, multifokal və ya multisentrik xəstəlik, T3–T4 şiş və aksillyar tutulma gənc yaşla müstəqil olaraq əlaqəli tapıldı. Gənc xəstələrdə mastektomiya (%38,8 ilə müqayisədə %40,9) və aksillyar disseksiya faizləri də daha yüksək idi.[6]
3. Niyə artır? Bildiklərimiz və bilmədiklərimiz
Kohort təsirinin göstərilməsi mühüm ipucudur.[2] Sonrakı nəsillərdə doğulan qadınlar eyni yaşda daha yüksək risk daşıyırsa, bu, yalnız diaqnostika üsullarındakı dəyişikliklə izah edilə bilməz. Ömür boyu məruz qalınan amillərə işarə edir. Artımın ER+ şişlərdə cəmlənməsi də ömür boyu estrogenə məruz qalmanı dəyişən amilləri ön plana çıxarır. Ədəbiyyatda ən çox müzakirə edilən ehtimal olunan amillər bunlardır: ilk doğuş yaşının artması, daha az doğuş və daha qısa əmizdirmə müddəti, erkən menarxe, piylənmə və alkoqol. Lakin bu amillərin artımın nə qədərini izah etdiyi hələ ölçülməyib. Fransa tədqiqatının müəllifləri də bu tendensiyanı izah etmək üçün yeni araşdırmalara ehtiyac olduğunu açıq şəkildə vurğulayırlar.[3]
4. Miflər və həqiqətlər
| Geniş yayılmış inanc | Məlumatlar nə deyir? |
|---|---|
| "Süd vəzi xərçəngi yaşlıların xəstəliyidir." | Türkiyədə süd vəzi xərçəngi xəstələrinin təxminən %19-u diaqnoz zamanı 40 yaş və aşağıdır.[6] ABŞ-da 50 yaşdan aşağı qrupda insidens yaşlı qrupa nisbətən iki dəfə sürətlə artır.[1] |
| "Ailəmdə yoxdursa, məndə olmaz." | Türkiyə qeydiyyatında 40 yaş və aşağı olan xəstələrin %64,4-ünün ailəsində heç bir xərçəng tarixçəsi yox idi.[6] Ailə tarixçəsi riski artırır, amma onun olmaması təminat deyil. |
| "Gənclərdə süd vəzi xərçəngi genetikdir." | Gənc xəstələrdə germinal xətt BRCA1/2 variantına daha çox rast gəlinir. Türkiyə tədqiqatının istinad etdiyi ədəbiyyata görə 40 yaşdan aşağı xəstələrin təxminən %12-sində aşkar edilir. Bununla belə, halların çoxu sporadikdir.[6] |
| "40 yaşından əvvəl edə biləcəyim heç nə yoxdur." | ACR hər qadının ən geci 25 yaşında süd vəzi xərçəngi riski baxımından qiymətləndirilməsini tövsiyə edir. Məqsəd erkən və əlavə skrininqə ehtiyacı olan qadınları müəyyən etməkdir.[7] |
| "Süd vəzi xərçəngi olsam, övlad sahibi ola bilmərəm." | POSITIVE tədqiqatında hormon-müsbət erkən mərhələ xəstəliyi olan və hamilə qalmaq üçün endokrin müalicəyə fasilə verən qadınlarda qısamüddətli residiv riski artmadı. İştirakçıların təxminən dörddə üçü ən azı bir dəfə hamilə qaldı.[9] |
5. Praktikada nə etməli?
Qadınlar üçün
- Süd vəzinizi tanıyın. Türkiyədəki gənc xəstələrin %96,7-sinə əllə hiss olunan kütlə, dəri və ya məmə başında dəyişiklik kimi şikayət əsasında diaqnoz qoyulub.[6] Bu yaş qrupunda skrininq yoxdur, buna görə erkən fərqinə varmağın yolu öz müşahidənizdən keçir.
- Yeni yaranmış və keçməyən dəyişikliyi qiymətləndirməyi təxirə salmayın. Gənc qadınların süd vəzisində xoşxassəli kütlələrə çox rast gəlinir, lakin "gəncsən, heç nə olmaz" cümləsi təkbaşına qiymətləndirmə deyil.
- Ailə tarixçənizi bilin. Ailədə gənc yaşda süd vəzi xərçəngi, yumurtalıq xərçəngi və ya birdən çox süd vəzi xərçəngi halı varsa, bunu mütləq həkiminizə söyləyin.
- 40 yaşında skrininqə başlayın. 40–69 yaşlı qadınlar KETEM-lər və ailə sağlamlığı mərkəzləri vasitəsilə iki ildən bir pulsuz mammoqrafiyadan yararlana bilərlər.[10]
Həkimlər üçün
- Riskin qiymətləndirilməsi 25 yaşında: ACR-nin 2023 yenilənməsi riskin qiymətləndirilmə yaşını 30-dan 25-ə endirdi.[7]
- Yüksək risk qrupu: Genetik meyli olan, hesablanmış ömürboyu riski %20 və daha yüksək olan və ya gənc yaşda döş qəfəsinə şüa müalicəsi almış qadınlarda 25–30 yaşda illik MR ilə başlanır. 30 yaşından əvvəl döş qəfəsinə şüa müalicəsi alanlarda skrininq 25 yaşında və ya şüa müalicəsindən 8 il sonra (hansı daha gecdirsə) başlayır.[7]
- Diaqnozdan sonra fertillik: ESO–ESMO BCY5 təlimatı fertilliyin, yumurtalıq funksiyasının supressiyasının və erkən menopauzanın müalicə planının əsas mövzuları olduğunu vurğulayır. Fertilliyin qorunması sistemik müalicə başlamazdan əvvəl müzakirə edilməlidir.[8]
- Germinal xətt testi: Patogen germinal xətt variantının olması riski azaldan yanaşmalara, lokal müalicəyə və sistemik müalicə seçiminə birbaşa təsir edir.[8]
- Hamiləlik arzusu: Uyğun seçilmiş HR+ erkən mərhələ xəstələrdə endokrin müalicəyə müvəqqəti fasilə vermək artıq prospektiv məlumatlarla dəstəklənən seçimdir. Qərar birgə qərarvermə prosesi ilə qəbul edilməlidir.[9]
POSITIVE tədqiqatı: Gənc xəstənin ən böyük sualına prospektiv cavab
Beynəlxalq, təkqollu POSITIVE tədqiqatına I–III mərhələ, HR+ süd vəzi xərçəngi olan, 18–30 ay endokrin müalicə almış və hamilə qalmaq istəyən 516 premenopauzal qadın qatıldı. Qadınlar hamilə qalmağa cəhd etmək üçün endokrin müalicəyə müvəqqəti fasilə verdilər.[9] Median 41 aylıq müşahidədə 3 illik süd vəzi xərçəngi hadisələrinin faizi %8,9 oldu. Bu faiz oxşar xəstələrdən ibarət SOFT/TEXT xarici nəzarət kohortundakı %9,2 ilə müqayisə edilə bilən səviyyədə idi. İştirakçıların təxminən dörddə üçü ən azı bir dəfə hamilə qaldı və hamilə qalanların %86-sı ən azı bir canlı doğuş etdi.[9]
6. Türkiyə şəraiti: Skrininq proqramı və məhdudiyyətləri
Türkiyədə əhali əsaslı süd vəzi xərçəngi skrininqi 40–69 yaşlı qadınlarda iki ildən bir mammoqrafiya və ildə bir dəfə süd vəzisinin klinik müayinəsi şəklində aparılır. Xidmət KETEM-lər, ailə sağlamlığı mərkəzləri və əhali sağlamlığı mərkəzləri vasitəsilə göstərilir.[10] 40 yaşdan aşağı, orta riskli qadınlar üçün milli skrininq proqramı yoxdur. Bu yanaşma dünyadakı ümumi təcrübəyə uyğundur, çünki bu yaş qrupunda əhali əsaslı mammoqrafiya skrininqinin faydası göstərilməyib.
Qeydiyyat məlumatları isə başqa bir boşluğa işarə edir. 2019 təhlilində son illərdə skrininq mərkəzləri və pulsuz mammoqrafiya imkanları artsa da, xəstələrin mühüm hissəsinə irəliləmiş mərhələdə diaqnoz qoyulduğu və bunun əsas səbəbinin məlumatlılığın az olması olduğu bildirildi.[5] Gənc qadınlar üçün həll skrininqi 40 yaşdan aşağıya endirmək deyil. Əsas ehtiyac risk əsasında qiymətləndirmənin geniş yayılması və şikayəti olan gənc qadının sürətli diaqnostika yoluna yönləndirilməsidir.
Mənbələr
- Giaquinto AN, Sung H, Newman LA, et al. Breast cancer statistics 2024. CA Cancer J Clin. 2024;74(6):477–495. doi:10.3322/caac.21863
- Xu S, Murtagh S, Han Y, Wan F, Toriola AT. Breast cancer incidence among US women aged 20 to 49 years by race, stage, and hormone receptor status. JAMA Netw Open. 2024;7(1):e2353331. doi:10.1001/jamanetworkopen.2023.53331
- Pujol P, Remontet L, Lapôtre-Ledoux B, Rogel A, Lafay L, Molinié F. Increasing incidence of breast cancer in young women over time. Breast. 2025;83:104555. doi:10.1016/j.breast.2025.104555
- Özmen V. Breast cancer in Turkey: Clinical and histopathological characteristics (analysis of 13.240 patients). J Breast Health. 2014;10(2):98–105. doi:10.5152/tjbh.2014.1988
- Özmen V, Özmen T, Doğru V. Breast cancer in Turkey; an analysis of 20.000 patients with breast cancer. Eur J Breast Health. 2019;15(3):141–146. doi:10.5152/ejbh.2019.4890
- Cabıoğlu N, Türkyılmaz Z, Özkurt E, et al. Poor prognostic clinicopathological features of young women with breast cancer in the MF18-04 Turkish National Breast Cancer Registry Study. Asian Pac J Cancer Prev. 2025;26(12):4407–4417. doi:10.31557/APJCP.2025.26.12.4407
- Monticciolo DL, Newell MS, Moy L, et al. Breast cancer screening for women at higher-than-average risk: Updated recommendations from the ACR. J Am Coll Radiol. 2023;20(9):902–914. doi:10.1016/j.jacr.2023.04.002
- Paluch-Shimon S, Cardoso F, Partridge AH, et al. ESO–ESMO fifth international consensus guidelines for breast cancer in young women (BCY5). Ann Oncol. 2022;33(11):1097–1118. doi:10.1016/j.annonc.2022.07.007
- Partridge AH, Niman SM, Ruggeri M, et al. Interrupting endocrine therapy to attempt pregnancy after breast cancer. N Engl J Med. 2023;388(18):1645–1656. doi:10.1056/NEJMoa2212856
- T.C. Səhiyyə Nazirliyinin İctimai Səhiyyə Baş İdarəsi. Süd vəzi xərçənginin skrininq proqramı: 40–69 yaşlı qadınlarda iki ildən bir mammoqrafiya və illik klinik süd vəzi müayinəsi (KETEM, ASM, TSM).
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
