Göz əməliyyatı MÖ 600 – Ən həssas orqana antik dövrdə toxunuş

Tarixçi Peter James və arxeoloq Nick Thorpe “Cərrahın əməliyyat edə biləcəyi bədənin ən həssas hissələrindən biri gözdür.” deyə yazırlar. Buna baxmayaraq, oftalmik (gözlə bağlı) cərrahiyyə antik dünyada təbabətin ən inkişaf etmiş sahələrindən idi. Demək olar və ya tam korluğun yayılmış səbəblərindən biri gözün kristal büllurunda yaranan bulanıqlıq – kataraktadır.

Katarakta əməliyyatı hind həkimi Sushruta-ya (təxminən MÖ 600) məlum idi. O, Sushruta Samhita-da (tibb və cərrahiyyə haqqında qədim sanskrit mətni) həkimin bülluru həqiqətən gözə doğru itələmək üçün əyri iynə istifadə etdiyi və bülluru gözdən kənara itələdiyi əməliyyatı təsvir edib.

Göz artıq düzgün fokuslana bilməsə də, bu əməliyyat çox bulanıq büllurun demək olar bütün işığı əngəllədiyi şəxslərin həyatını dəyişə bilərdi. Prosedurdan sonra həkim gözü ilıq kərə yağına batırıb sarıyırdı. Katarakta cərrahiyyəsinə bu əsas yanaşma Babilistanda əsrlər əvvəl istifadə edilmiş ola bilər. Hazırda prosedur adətən büllurun çıxarılmasını və süni linza ilə əvəz edilməsini ehtiva edir.

Göz anatomiyası və funksiyası ilə bağlı tibb sahəsi olan oftalmologiya orta əsr İslam təbabətində çox fəal maraq sahəsi idi və kataraktanın çıxarılması üçün şpris və sorucu istifadə edən mosullu Ammar ibn Ali (təxminən M.S. 1000) daxil olmaqla çoxlu mütəxəssis vardı. Bunlara Optika kitabında (1021) göz anatomiyası və optikasını müzakirə edən İbn əl-Heysəm (Alhazen); oftalmologiya haqqında geniş dərslik, Eksperimental oftalmologiya haqqında cilalanmış kitabın müəllifi İbn ən-Nəfis; məşhur oftalmologiya dərsliyi Göz həkiminin dəftərinin müəllifi Ali ibn Isa daxildir. Orta əsr İslam dövründə oftalmoloqların (göz həkimlərinin) praktikası üçün adətən lisenziya alması lazım idi.

Alman göz həkimi Julius Hirschberg belə yazıb: “İslam dünyası MS 800-1300 illəri arasında ən azı 60 məşhur göz mütəxəssisi, dərslik müəllifi və oftalmologiya monoqrafiyası yaradıcısı yetişdirib. Bu arada Avropada 12-ci əsrdən əvvəl göz həkimi eşidilməmişdi."

Yazıdakı şəklin izahı: Əl-Mutadibih-in ərəbcə əlyazması Gözün anatomiyasından nümunə (təxminən MS 1200).

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Ali ibn Isa (940–1010), İbn əl-Heysəm (965–1039), İbn ən-Nəfis (1213–1288), Julius Hirschberg (1843–1925)

• Əvvəlki mövzu: Greville Chester baş barmağı MÖ 1000 – Dünyanın ən qədim protezi
• Növbəti mövzu: Kanalizasiya sistemi MÖ 600 – Sağlamlıq üçün bundan vacib nə ola bilər!