Greville Chester Böyük Ayaq Barmağı MÖ 1000 – Dünyanın ən qədim protezi

Jurnalist Haley Poland belə yazmışdır: “Kor insanın görməsinə, kar insanın eşitməsinə və ya hər iki ayağı amputasiya edilmiş insanın yeriməsinə kömək edən protezlər Kapitan Hook-dan bəri uzun yol keçib. Protezlər bir vaxtlar taxta ətraflar və şüşə gözlər idisə, indi insan bədəninin sistemləri ilə əlaqə yaradan, insan sinirləri və beyni ilə demək olar ağıllı şəkildə ünsiyyət qurmaq üçün hazırlanmış elektromexaniki cihazlardır."

Protez bədənin çatışmayan və ya zədələnmiş hissəsini əvəz edən və ya böyüdən cihazdır. Məsələn, adını 1881-ci ildə British Museum üçün Misir əsərini alan misirşünas və antik əşya kolleksiyaçısından götürən Greville Chester Great Toe M.Ö. 1295-dən M.Ö 664-ə uzanan dövrə aid, kətan, yapışqan və gipsdən hazırlanmış süni ayaq barmağıdır. Böyük Ayaq Barmağında aşınma izləri vardır; bu, onun yalnız mumiyalama zamanı ölümdən sonra taxılan bir şey olmadığını düşündürür. Aşınma izləri olan digər süni ayaq barmağı, Qahirə Barmağı, M.Ö. 1.069 – M.Ö. 664 dövrünə aid Misir mumiyasında aşkar edilmişdir. Üç yerdən birləşdirildiyinə görə ehtimalən Böyük Ayaq Barmağından daha funksional idi.

Orta əsrlərin zireh istehsalçıları ətraflarını itirmiş əsgərlər üçün dəmirdən süni ətraflar hazırlayırdılar. 1500-cü illərdə fransız cərrah Ambroise Paré hərəkətli diz oynağı və yayla işləyən elastik ayağı olan süni ayaq hazırladı. O, həmçinin yaylı mexaniki əlləri də ixtira etdi.

Müasir dövrdə karbon lifi kimi yeni plastiklər və materiallar protezlərin möhkəm və yüngül olmasını təmin edib. Əzələ hərəkətlərini elektrik siqnallarına çevirərək idarə olunan mioelektrik ətraflar da hazırda istifadə edilir. Hədəflənmiş əzələnin yenidən innervasiyası əvvəllər amputasiya edilmiş ətrafın əzələlərini idarə edən sinirlərin artıq işləyən bir əzələnin funksiyasını idarə etməsi üçün cərrahi olaraq yönləndirildiyi üsuldur. Bu yanaşma ilə insan müəyyən barmağını hərəkət etdirməyi düşündükdə, məsələn, döş qəfəsində kiçik bir əzələ sahəsi yığıla bilər və əzələ üzərində yerləşdirilmiş sensorlar sonra robotik protezi idarə edə bilər. Protezi idarə etmək üçün birbaşa beyin və ya sinir impulslarını aşkarlayan neyrokoqnitiv protezlər araşdırılır.

Yazının şəklinin izahı: Əsl barmağı amputasiya edilmiş 2400 yaşlı misirli qadın mumiyasının ayağında hələ də elastik dəri və taxtadan hazırlanmış protez baş barmaq vardır. Ayaq və barmaq Qahirə Muzeyində sərgilənir.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Ambroise Paré (1510–1590), Greville John Chester (1830–1892)

• Əvvəlki mövzu: Qan axıtma (alma) MÖ 1500 – Minillik yanlış anlama
• Növbəti mövzu: Göz əməliyyatı MÖ 600 – Ən həssas orqana antik dövrdə toxunuş