Qan axıtma (alma) MÖ 1500 – Minillik yanlış anlama

Qan axıtma, yəni xəstəliyi müalicə etmək və ya qarşısını almaq üçün xəstədən qan alınması, böyük ölçüdə təsirsiz və ya zərərli olmuşdur. Bununla belə, 2000 ildən artıq müddətdə həkimlərin ən çox həyata keçirdiyi tibbi tətbiqlərdən biri olmuşdur. Məsələn, qədim Misir məzarından (M.Ö. 1.500 ətrafı) götürülmüş təsvir zəlilərdən qan almaq üçün istifadə edildiyini göstərir. Üstəlik, qan alma çox geniş coğrafiyaya yayılmışdı və qədim mesopotamiyalılar, misirlilər, yunanlar, mayalar, asteklər və Hindistan yarımadasının sakinləri (məsələn, qədim Ayurveda təbabəti) tərəfindən tətbiq edilmişdir. Qədim İslam tibbi yazarları bunu tövsiyə edirdilər və yəhudilərin müqəddəs kitablarından biri olan Talmud qan almaq üçün həftənin və ayın müəyyən günlərini təklif edirdi.

Qan axıtma Hippokratın xəstəliklərin dörd ifrazatın (mayenin) tarazlığının pozulmasından yarandığı fikri ilə razılaşan yunan həkimi Galenin dövründən sonra getdikcə populyarlaşdı. Bu dörd ifrazat qan, qara öd, sarı öd və bəlğəmdir. Galen xəstənin yaşı, hava şəraiti, əlamət və şikayətləri kimi amillərin alınacaq qan miqdarı ilə əlaqəli olduğunu vurğulayan mürəkkəb tövsiyələr verirdi. Orta əsrlərdə və İntibahda avropalı bərbər-cərrahlar böyük həvəslə qan axıdır, həkimlər təsəvvür edilə bilən hər narahatlıq üçün xəstələrdən qan almağa davam edirdilər. Boğaz infeksiyasına görə Prezident George Washington-dan çoxlu qan alındı və bu, onun ölümünü sürətləndirdi. Qan axıtma iyirminci əsrə qədər davam etdi və hətta kanadalı həkim William Osler tibbi təcrübə barədə dərsliyinin 1923-cü il nəşrində bunu tövsiyə etdi.

Qan alma lansetlər (nazik bıçaqlar), skarifikatorlar (çoxbıçaqlı yaylı cihazlar) və zəlilər vasitəsilə həyata keçirilirdi. Bəlkə də xəstələrin yararlı müalicə imkanlarının çox az olduğu əsrlər ərzində plasebo təsiri səbəbindən qan axıtma populyar qalmışdır. Hazırda qan axıtma/alma (terapevtik flebotomiya), məsələn, hemoxromatozlu xəstələrdə qandakı yüksək dəmir səviyyəsini və ya qırmızı qan hüceyrələrinin artıqlığı ilə səciyyələnən polisitemiyanı azaltmaqdan başqa çox az klinik istifadəyə malikdir. 2010-cu ildə Kaliforniyanın İstehlakçı İşləri Departamenti lisenziyalı akupunktur mütəxəssislərinin geniş tətbiq etdiyi Çin qan axıtma/alma üsulunu qadağan etdi.

Yazının şəklinin izahı: İti alətlə qan axıtma əməliyyatını təsvir edən orta əsr əlyazması. Orta əsrlərdə və İntibahda avropalı bərbər-cərrahlar böyük həvəslə qan alma tətbiq edir, təsəvvür edilə bilən hər ehtiyac üçün xəstələri aldadırdılar.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Galen of Pergamon (129–199), George Washington (1732–1799), William Osler (1849–1919)

• Əvvəlki mövzu: Edwin Smith Cərrahi Papirusu MÖ 1600 – Ən qədim cərrahi sənəd
• Növbəti mövzu: Greville Chester Böyük Ayaq Barmağı MÖ 1000 – Dünyanın ən qədim protezi