İnsan rifahı tədqiqatının təəccübləndirici nəticələri haqqında

Türkiyə, Birləşmiş Krallıq və Yaponiya insan rifahında nə üçün geridə qaldı?

Dünyanın müxtəlif bölgələrindən 22 ölkəni əhatə edən geniş tədqiqat 30 aprel 2025-ci ildə  Nature Mental Health jurnalında dərc olundu. Qısa adı "Global Flourishing Study (GFS)" olan bu araşdırma iqtisadi böyüklükdən kənarda insan rifahının həqiqi ölçülərini ortaya qoydu. Xoşbəxtlik, sağlamlıq, maliyyə təminatı, mənalı həyat və sosial münasibətlər kimi əsas göstəricilərin qiymətləndirildiyi araşdırmada Türkiyə, Birləşmiş Krallıq və Yaponiya kimi ölkələrin ən aşağı sıralarda olması diqqət çəkdi.

İnsanın hərtərəfli rifahı anlayışı yalnız iqtisadi və ya maddi rifahı deyil, həm də insanların həyatlarında məna tapmasını, yaxşı münasibətlər qurmasını, psixoloji və fiziki baxımdan sağlam olmasını, potensialını reallaşdırmasını, yaşadığı cəmiyyət və ətraf mühitlə uyğunlaşmasını və onlara töhfə verməsini ifadə edir.

Yuxarıdakı dünya xəritəsi The Global Flourishing Study (GFS) adlı beşillik uzunmüddətli tədqiqatın 2022-2023-cü illəri əhatə edən ilk dalğasına (Wave 1) daxil edilmiş ölkələri göstərir. Mavi rənglə göstərilən ölkələr GFS-in ilk mərhələsinə qatılmış və ölkə əhalisini təmsil edən seçmə ilə qiymətləndirilmiş ölkələrdir. Boz rəngli ölkələr isə bu mərhələdə tədqiqata daxil edilməyib.

Bu ölkələr GFS-in məqsədinə uyğun olaraq qitələrarası müxtəliflik nəzərə alınmaqla seçilmişdir və dünya əhalisinin demək olar ki, yarısını təmsil edir.

Türkiyə, Birləşmiş Krallıq və Yaponiyanın balları

GFS tədqiqatında istifadə olunan kompozit rifah indeksi (composite flourishing index)altı əsas sahəni əhatə edən 12 göstəricinin ortalamasından ibarətdir:

• Xoşbəxtlik

• Fiziki və psixi sağlamlıq

• Həyatın mənası

• Xarakter/fəzilət

• Sosial münasibətlər

• Maliyyə təhlükəsizliyi

Üç ölkənin orta balları (0-10 ballıq şkalada):

• Türkiyə: 6,59

• Birləşmiş Krallıq (UK): 6,88

• Yaponiya: 5,93 (bütün ölkələr arasında ən aşağı bal)

Bu üç ölkə GFS tədqiqatına qatılan 22 ölkə arasında ən aşağı üç yerdə qərarlaşıb.

Ən yüksək orta rifah balları olan ölkələr

1. İndoneziya – 8,47

2. İsrail – 8,21

3. Meksika – 8,19 (maliyyə təhlükəsizliyi daxil edilmədikdə ikinci yerdə idi)

4. Filippin – 8,11

5. Braziliya – 7,87

Bu ölkələr adətən yüksək ictimai mənsubiyyət hissi, dini iştirak və güclü sosial münasibətlər kimi "mənəvi və münasibətlərə bağlı" rifah ünsürlərində önə çıxmışdır. İnkişaf etmiş ölkələrdən daha aşağı iqtisadi rifaha malik olsalar da, həyatda məna tapmaq və münasibətlər baxımından daha yüksək ballar almışlar.

Bu nə deməkdir?

• Türkiyə: gənclərdə həyatdan məmnunluğun aşağı olması, iqtisadi qeyri-müəyyənlik və ictimai mənsubiyyət hissinin zəifləməsi aşağı ballarda həlledicidir.

• Birləşmiş Krallıq: xüsusilə 18-24 yaşlı şəxslərdə rifahın ciddi dərəcədə azaldığı müşahidə edilmişdir.

• Yaponiya: obyektiv sağlamlıq göstəriciləri çox yaxşı olsa da, insanların həyatda məna və məmnunluq duyğusu olduqca aşağıdır.

Tədqiqat necə aparıldı?

Global Flourishing Study (GFS) 2022-ci ildə başlamış beşillik, çoxmillətli və uzununa (longitudinal) panel tədqiqatıdır. İlk dalğasında 22 ölkəni əhatə edən araşdırma 2023-cü ilədək ölkə əhalisini təmsil edən 203 min yetkin şəxsdən məlumat toplamışdır. İştirakçılar yaş, cinsiyyət, təhsil səviyyəsi, gəlir və dini iştirak kimi demoqrafik dəyişənlər üzrə tarazlı şəkildə seçilmişdir.

Sorğular xoşbəxtlik, fiziki və psixi sağlamlıq, həyatda məna, xarakter/fəzilət, sosial münasibətlər və maliyyə təhlükəsizliyi kimi altı əsas başlıq altında 12 sualdan ibarət “kompozit insan rifahı indeksi”ni (composite flourishing index) yaratmaq üçün qurulmuşdur.

Həmçinin iştirakçılara uşaqlıq dövrlərinə dair valideyn münasibətləri, maliyyə vəziyyəti, sağlamlıq, zorakılığa məruzqalma və dini təcrübələr kimi keçmişə yönəlmiş suallar verilmişdir.

Məlumatların toplanması Gallup Inc. tərəfindən beynəlxalq miqyasda aparılmış; sorğular onlayn və ya üzbəüz üsullarla keçirilmişdir.

Türkiyənin insan rifahında kritik vəziyyəti

Araşdırmaya görə Türkiyə nəzərdən keçirilən ölkələr arasında rifah səviyyəsi ən aşağı olan ölkələrdən biri kimi önə çıxdı. Türkiyənin aşağı ballarında iqtisadi qeyri-müəyyənlik, maliyyə təminatsızlığı, sosial münasibətlərin zəifləməsi və gənc əhalinin artan narazılığı mühüm rol oynayır. Xüsusilə gənclərdə gələcək barədə narahatlığın artması və məşğulluq problemləri ümumi həyat məmnunluğunu azaldan mühüm amillər kimi müəyyən edildi.

Türkiyədə 18-24 yaş qrupundakı gənclərin rifah səviyyəsi daha böyük yaş qruplarından aydın şəkildə aşağıdır. Bu, gənc əhalinin təhsildə üzləşdiyi qeyri-müəyyənlikləri, iş tapmaq çətinliklərini və iqtisadi müstəqilliklə bağlı narahatlıqlarını əks etdirir. Həmçinin Türkiyənin həyatın mənası və mənəvi məmnunluq kimi göstəricilərdə aldığı aşağı ballar da diqqətəlayiqdir.

Birləşmiş Krallığın gözlənilməz nəticələri

Birləşmiş Krallıq iqtisadi baxımdan inkişaf etmiş ölkə olsa da, araşdırmada təəccüblü şəkildə aşağı sıralarda yer aldı. Xüsusilə gənc əhalinin həyatdan məmnunluq və gələcək gözləntiləri barədə ciddi narahatlıq keçirdiyi görünür. Birləşmiş Krallıqdakı gənclərin pandemiyadan sonrakı sosial təcrid və təhsildəki fasilələr kimi çətinliklərdən təsirləndiyi açıq bildirilir.

Araşdırmada iqtisadi rifahla həyatda məna tapmaq arasında tərs əlaqə olması da diqqət çəkir. Birləşmiş Krallıq kimi iqtisadi baxımdan güclü ölkələrdə maddi təminat yüksək olsa da, mənəvi və sosial baxımdan qənaətbəxş həyat meyarları aşağı qalır.

Yaponiyanın paradoksu

Araşdırmanın ən maraqlı nəticələrindən biri Yaponiyanın vəziyyəti idi. Yaponiya uzun ömür və aşağı körpə ölümü kimi sağlamlıq göstəricilərində yüksək uğur göstərsə də, ümumi rifah baxımından son yeri tutdu. Yaponiyanın aşağı ballarının əsasında sosial təcridin artması, gənclərdə mənəvi boşluq və insanların həyatlarında məna tapmaqda çətinlik çəkməsi dayanır.

Mənəvi və ictimai mənsubiyyətin vacibliyi

Araşdırmada dini mərasimlərdə iştirakın və sosial bağların güclü olduğu ölkələrdə yetkinlərin rifah səviyyəsinin daha yüksək olduğu müəyyən edildi. Xüsusilə uşaqlıqda müntəzəm dini ibadətlərə və ya kollektiv dini tədbirlərə qatılmış şəxslərin yetkinlikdə həyatdan daha çox məna çıxardığı və psixososial rifahının daha yüksək olduğu müşahidə edildi. Türkiyədə bu vəziyyət cəmiyyətdə ənənəvi və dini bağların son illərdə zəifləməsi ilə birlikdə azalmağa doğru getsə də, Birləşmiş Krallıq və Yaponiya kimi ölkələrdə dini və sosial bağların azalmasının mənəvi və ictimai məmnunluq çatışmazlığına səbəb olduğu müşahidə olundu.

Pandemiyanın təsiri nəzərdən qaçırılmamalıdır

Mütəxəssislər araşdırma nəticələrini qiymətləndirərkən COVID-19 pandemiyasının təsirinin nəzərdən qaçırılmamalı olduğunu vurğulayır. Pandemiya dövründə xüsusilə gənclərin sosial təcrid, təhsildə fasilələr və iqtisadi qeyri-müəyyənliklər səbəbindən rifah səviyyəsində ciddi azalmalar yaşadığı bildirilir.

Gələcəyə yönəlmiş siyasət tövsiyələri

Araşdırmanın nəticələri Türkiyə, Birləşmiş Krallıq və Yaponiya kimi ölkələrin iqtisadi artımı dəstəkləyən siyasətlərlə yanaşı gənclərin və cəmiyyətin ümumi rifahını artıran mənəvi və sosial siyasətlər hazırlamasının vacibliyini göstərir. Cəmiyyətlər iqtisadi zənginliklə həyatın mənası, sosial münasibətlər və mənəvi məmnunluq arasında tarazlıq yaratmalıdır. Belə siyasətlər hazırlanmazsa, rifahın həqiqi mənada təmin edilməsi mümkün olmaya bilər.