“Karkinos”dan xərçəngə: Dəniz canlısı bu xəstəliyə necə ad verdi?

Bəşər tarixi yalnız imperiyaların yüksəlişi və süqutu deyil, həm də insanın bioloji kövrəkliyinin tarixidir. Kraliça Atossanın süd vəzisindəki gizli düyündən skif hökmdarının sümüklərinə qədər xərçəng tarixin hər dövründə mövcud olub. Lakin bu xəstəliyin anlayış çərçivəsi və bu gün istifadə etdiyimiz “onkologiya” dili Qədim Yunanıstanın filosof həkimləri tərəfindən formalaşdırılıb.

Niyə bu xəstəliyə “yengəc” dedik? Və niyə 1500 il ərzində səbəbini yanlış yerdə, “qara öd”də axtardıq?

1. Qısqacların kölgəsində: “Karkinos”un etimologiyası

Müasir tibbdə istifadə olunan “kanser” sözü latınca cancer sözündən gəlir. Bu söz “yengəc” deməkdir və yunanca “Karkinos” (Καρκίνος) sözünün birbaşa tərcüməsidir. Antik həkimlər, xüsusilə Hippokrat və davamçıları bu xəstəliyi niyə dəniz xərçəngkimisi ilə eyniləşdiriblər? Cavab həm xəstəliyin fiziki görünüşündə, həm də davranış xüsusiyyətlərində gizli idi.

Romalı Celsus və terminlərin ayrılması

Xəstəliyin adını latın dilinə çevirən şəxs e.ə. 25 - eramızın 50-ci illəri arasında yaşamış romalı ensiklopediyaçı Aulus Cornelius Celsusdur. Celsus yalnız tərcümə etməyib, həm də xəstəliyi mərhələlərinə görə təsnif edib:

• Cacoethes: Hələ erkən mərhələdə olan, xoralaşmamış və ağrısız bərkliklər üçün bu termini işlədib (yunanca “bədxassəli” deməkdir).
• Carcinoma: İrəliləmiş, xoralaşmış və toxumanı dağıtmış zədələnmələr üçün isə bu termini saxlayıb.

2. Təbabəti 1500 il dayandıran nəzəriyyə: Qara öd (melanxoliya)

Tibb tarixi kitablarında və populyar mədəniyyətdə tez-tez təkrarlanan bir əfsanə var: “Hippokrat xərçəngin səbəbinin qara öd olduğunu deyib.” Bu, qismən doğru, lakin böyük ölçüdə natamam məlumatdır.

Hippokratın tarazlıq axtarışı

Hippokrat və tələbələri üçün xəstəlik orqanizmdəki dörd əsas mayenin (qan, bəlğəm, sarı öd, qara öd) tarazlığının pozulması idi. Hippokrat mətnlərində xərçəng adətən “iltihab” və ya mayelərin yanlış yerdə toplanması kimi təsvir olunur. Lakin Hippokrat xərçəngi müstəsna olaraq yalnız qara ödlə bağlayan sərt düstur qurmayıb. O, daha çox klinik müşahidəyə əhəmiyyət verən həkim idi.

Galen De atra bile (Qara öd haqqında) əsərində “Xərçəng xüsusilə qara öd tərəfindən yaradılır” deyərək bu əlaqəni qanunlaşdırıb. Galenə görə:

• Qara öd “yüngül” olarsa, xoralaşmamış (gizli) xərçəng yaranır.
• Qara öd “kəskin və yandırıcı” olarsa, xoralaşmış açıq yaralar yaranır.

Bu nəzəriyyə orta əsrlər boyunca təbabətin inkişafını dayandırıb. Çünki xərçəng “sistemik maye pozğunluğu” kimi görüldüyündən yerli cərrahiyyənin (şişin kəsilib çıxarılmasının) faydasız olacağı inancı formalaşıb.

3. “Noli Me Tangere”: Əsla toxunma!

Antik həkimlərin xərçəng qarşısındakı çarəsizliyini və etik dilemmasını ən yaxşı ifadə edən sözlər bunlardır. Antik dövr cərrahiyyəsini düşünün: Anesteziya yoxdur (pasiyent ağrı içindədir), antibiotik yoxdur (infeksiya riski 100%-ə yaxındır), qan köçürmə yoxdur. Belə şəraitdə dərində yerləşmiş şişə bıçaq vurmaq pasiyenti qan itkisindən və ya sepsisdən öldürmək demək idi.

Buna görə Hippokrat Aforizmlər əsərinin (6.38) bölməsində onkologiyanın ən qədim, ən dramatik və ən uzun müddət qüvvədə qalmış qaydasını qoyub:

Bu prinsip latın dilinə “Noli me tangere” (Mənə toxunma) kimi keçib. Həkimlər bu qaydaya əməl edərək yalnız dodaq və ya dəri kimi səthi şişləri yandırmaqla (kauterizasiya) və ya kəsməklə müalicə etməyə çalışıblar. Süd vəzi, uşaqlıq və ya daxili orqan şişlərinə isə toxunmağa cəsarət etməyiblər; yalnız ağrını azaltmaq üçün bitki təpitmələri və tiryəkdən istifadə ediblər.

Bu “toxunulmazlıq” metaforası o qədər güclü olub ki, əsrlər sonra filippinli yazıçı Jose Rizalın məşhur romanına (Noli Me Tangere) ad verib; Rizal cəmiyyətdəki çürüməni “toxunduqda pasiyentə ağrı verən, müalicəsi mümkün olmayan xərçəng” kimi təsvir edib.