Kolonoskopiya nədir? Nə üçün və necə aparılır?

Kolonoskopiya yoğun bağırsağın (kolonun) və düz bağırsağın içinin xüsusi kamera ilə araşdırıldığı endoskopik müayinədir. Fikri bir çox insanı qorxutsa da, bu prosedurla yoğun bağırsaq xərçəngi kimi ciddi xəstəliklər erkən aşkarlanır və müalicə şansı artır. Bəs kolonoskopiya nədir, nə üçün istənilir və necə aparılır?

Kolonoskopiya nədir?

Kolonoskopiya ucunda işıq və kamera olan, kolonoskop adlanan elastik boru ilə yoğun bağırsağın daxili divarının görüntülənməsidir. Həkim nazik aləti anusdan daxil edib tədricən bütün kolon boyunca irəlilədir və içini ekrandan ətraflı araşdırır. Lazım gələrsə kiçik toxuma çıxıntıları olan poliplər götürülür və ya şübhəli sahədən biopsiya (toxuma nümunəsi) alınır. Həm diaqnostika, həm müalicə məqsədli kolonoskopiya həzm şikayətlərinin səbəbini tapmaqda və xüsusən yoğun bağırsaq xərçəngi skrininqində qızıl standart sayılır.

Kolonoskopiya nə üçün aparılır?

Həkimlər müxtəlif şikayətləri qiymətləndirmək və ya skrininq üçün kolonoskopiya istəyə bilər. Əsas səbəblər bunlardır:

• Həzm sistemi şikayətləri: Uzun müddət davam edən qarın ağrısı, anusdan qanaxma, xroniki ishal və ya qəbizlik, izah olunmayan çəki itkisi və ya dəmir çatışmazlığı anemiyası kimi hallarda bağırsaqda problem olub-olmadığını yoxlamaq üçün aparılır.
• Polip və şiş şübhəsi: Əvvəllər polip tapılıbsa yenidən yaranıb-yaranmadığını yoxlamaq və ya mövcud polipləri çıxarmaq üçün təkrarlana bilər. Xərçəngləşmə potensialı olan poliplər dərhal aşkarlanıb götürülə bildiyindən yoğun bağırsaq xərçənginin qarşısını almaqda vacib üsuldur.
• Yoğun bağırsaq xərçəngi skrininqi: Şikayət olmasa da, müəyyən yaşdan sonra hər kəsə müntəzəm kolonoskopiya tövsiyə olunur. Kolon və düz bağırsaq xərçəngi qadın və kişilərdə geniş yayılıb, erkən mərhələdə adətən əlamət vermir. Buna görə skrininq kolonoskopiyası ilə əlamətsiz xərçəng və ya polip erkən aşkarlana bilər.

Kimlərə və nə vaxt kolonoskopiya tövsiyə edilir?

Ümumən 50 yaşdan yuxarı hər yetkinə şikayət olmasa da skrininq tövsiyə edilir. Ənənəvi təlimatlar 50 yaşı əsas götürsə də, Amerika Xərçəng Cəmiyyəti kimi bəzi qurumlar skrininq yaşını 45-ə endirib. Nəticə normaldırsa risk faktoru olmayanlarda 10 ildən bir kifayət edə bilər. Ailəsində yoğun bağırsaq xərçəngi və ya irsi polip sindromları kimi riski olan yüksək riskli şəxslərdə isə daha erkən (məsələn, 40 yaşdan əvvəl) və daha sıx (5 ildən bir kimi) kolonoskopiya lazım ola bilər.

Müəyyən risk qruplarından başqa aşağıdakı hallarda da həkiminiz kolonoskopiya tövsiyə edə bilər:

• Müsbət nəcis testi: Gizli qan və ya oxşar skrininq testi müsbətdirsə mümkün qanaxma mənbəyini tapmaq üçün kolonoskopiya lazımdır.
• İltihabi bağırsaq xəstəliyi: Xoralı kolit və ya Crohn xəstəliyi kimi iltihabi bağırsaq xəstəliklərində yayılma və təsirləri qiymətləndirmək üçün vaxtaşırı kolonoskopiya aparıla bilər.
• Digər görüntüləmə nəticələri: Rentgen, KT və ya MRT-də kolonla bağlı şübhəli tapıntı varsa diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün kolonoskopiya istənilir.

Yəni 45–50 yaşı keçmisinizsə və ya yuxarıdakı şikayətlər varsa həkim tövsiyə edə bilər. Müntəzəm skrininq xüsusən 50-li yaşlardan sonra həyat qurtara bildiyindən diqqətsiz buraxılmamalıdır.

Kolonoskopiya necə aparılır?

Kolonoskopiya adətən xəstəxana və ya klinikada qastroenteroloq və ya ümumi cərrah tərəfindən aparılır. Mərhələlər qısaca belədir:

• Sedasiya (yüngül anesteziya): Əksər hallarda əvvəl xəstəyə sedasiya verilir. Venadaxili sakitləşdirici ilə xəstə yarıyuxulu və ya tam yuxulu olur. Sedasiya altında xəstə proses boyu ağrı hiss etmir və çox vaxt kolonoskopiyanı xatırlamır. (Bəzən ümumi anesteziya da verilə bilər, lakin adətən dərin sedasiya kifayətdir.)
• Mövqe və yerləşdirmə: Xəstə böyrü üstə (adətən sol tərəfə), dizləri qarnına çəkilmiş vəziyyətdə uzanır. Həkim elastik kolonoskopu anusdan ehtiyatla irəlilətməyə başlayır. Ucdakı kiçik kamera və işıqla kolon görüntüləri real vaxtda ekrana ötürülür.
• Bağırsaqda irəliləmə: Həkim kolonoskopu düz bağırsaqdan kor bağırsağa (kolonun başlanğıcına) diqqətlə aparır. Görüntünü aydınlaşdırmaq üçün bir qədər hava və ya karbon dioksid verilir; bu, divarları gərib büküşləri açır və səthin daha yaxşı görünməsini təmin edir. Sedasiyanın təsiri ilə xəstə hava təzyiqindən yaranan müvəqqəti köp hissini minimum səviyyədə hiss edir.
• Görüntüləmə və müdaxilə: Kolonoskop irəlilədikcə həkim daxili səthi diqqətlə araşdırır. Polip, xora və ya şiş kimi anormal törəmə görərsə xüsusi alətlərlə çıxara bilər. Kiçik poliplər tam, böyüklər hissə-hissə götürülə və ya şübhəli sahədən biopsiya alınaraq patologiyaya göndərilə bilər. Bunlar kolonoskopun nazik kanallarından keçirilən alətlərlə aparılır və xəstə hiss etmir.
• Tamamlama: Bütün kolon hissələri araşdırıldıqdan sonra kolonoskop yavaş geri çəkilir. Prosedur adətən orta hesabla 20-40 dəqiqə çəkir; çox polip çıxarılsa və ya əlavə müdaxilə lazım olsa uzana bilər. Sedasiya xəstənin proses boyu rahatlığını təmin edir.

Kolonoskopiya adətən komanda ilə aparılır. Həkim cihazı idarə edir, köməkçilər isə bağırsağı monitordan müşahidə edərək yardım edir. Yuxarıdakı şəkildə sedasiya altında xəstəyə kolonoskopiya aparılarkən həkim və tibb komandası kolonun daxili səthini ekrandan diqqətlə araşdırır. Otaqda ürək döyüntüsü, təzyiq və oksigen səviyyəsi də monitorlarla izlənərək təhlükəsizlik təmin olunur. Beləliklə, xəstə bütün prosesdə nəzarətdədir.

Kolonoskopiyadan əvvəl hazırlıq

Kolonoskopiyanın uğurlu və düzgün nəticəli olması üçün əvvəlcədən bağırsaq hazırlığı çox vacibdir. Bağırsaq nə qədər təmiz olsa, görüntü o qədər aydın olar və kiçik lezyonlar da nəzərdən qaçmadan aşkarlanar. Hazırlıq bunları əhatə edir:

• Qidalanmanın dəyişdirilməsi: Prosedurdan bir neçə gün əvvəl qalıq qoymayan, azlifli pəhrizə keçmək istənilir. Xüsusən tumlu, qabıqlı qidalar, qırmızı çuğundur, xırda kişmiş və qarğıdalı kimi həzm sistemində qalıq qoya bilən qidalardan uzaq durmaq lazımdır.
• Maye pəhrizi: Prosedurdan bir gün əvvəl adətən bərk qida qəbul edilmir, yalnız şəffaf mayelər içilir. Su, açıq çay, alma şirəsi, şəffaf ət bulyonu və idman içkiləri kimi hissəciksiz mayelər sərbəstdir. Qəhvə, süd və süd məhsulları, lətli meyvə şirəsi və ya qırmızı maye (məsələn, albalı şirəsi) olmaz. Bol maye susuzlaşmamaq və bağırsağı yaxşı təmizləmək üçün faydalıdır.
• Bağırsaq təmizləyici dərmanlar: Həkiminiz əvvəlcədən qəbul etmək üçün güclü işlədici (laksativ) və ya bağırsaq təmizləyici məhlul yazacaq. Adətən əvvəlki axşam və bəzən prosedur səhəri müəyyən planla içilir. Məhlullar bağırsağı tam boşaldıb təmizləyir. Dərmanın təsiri ilə tez-tez tualetə çıxmaq normaldır; məqsəd nəcis qalmayanadək təmizləməkdir.
• Dərmanların tənzimlənməsi: Müntəzəm dərman, xüsusən qan durulaşdırıcı (aspirin, klopidogrel və s.) və ya diabet dərmanı qəbul edirsinizsə həkimlə danışmalısınız. Qan durulaşdırıcılar adətən bir neçə gün əvvəl dayandırıla bilər, çünki polip çıxarılsa qanaxma riskini artıra bilər. Hansı dərmanın nə vaxt dayandırılıb başlanacağına həkiminiz qərar verəcək.
• Ac qalma: Kolonoskopiya günü adətən prosedurdan 8-10 saat əvvəl heç nə yeyib-içməmək istənilir (xüsusən anesteziya/sedasiya üçün). Boş mədə sedasiya zamanı qusma riskini önləmək üçün vacibdir. Xüsusi hal yoxdursa həkim gecə yarısından sonra tam ac qalmağı deyəcək.

Hazırlıq qaydalarının xülasəsi:

Bu hazırlıq bağırsağı tam təmizləyərək kolonun iç səthini ətraflı araşdırmağa imkan verəcək. Hazırlıq zəhmətli olsa da, təmiz bağırsaq həm proseduru qısaldır, həm də diaqnozun nəzərdən qaçması riskini minimuma endirir.

Kolonoskopiyadan sonra nələrə diqqət edilməlidir?

Kolonoskopiya bitdikdən sonra sedasiyanın təsiri keçənədək klinikada dincəlmək istənilir. Kolonoskopiyadan sonra diqqət ediləcək məqamlar:

• İstirahət və müşahidə: Dərhal sonra oyanarkən özünüzü key hiss edə bilərsiniz. Sedativin təsiri olduğundan bu, normaldır. Adətən müşahidə otağında 30 dəqiqə ilə 1 saat dincəlirsiniz. Nəbz və təzyiq yoxlanılır. Tam ayıldığınıza əmin olduqdan sonra evə buraxılırsınız.
• Müşayiət və nəqliyyat: Sedasiya verildiyindən sonra 24 saat avtomobil idarə etməmək və vacib qərar verməmək tövsiyə olunur. Buna görə müşayiətçi ilə gəlməniz istənilir. Evə avtomobil sürmək əvəzinə yaxınınızın aparması daha doğrudur.
• Qidalanma: İlk bir neçə saat maye qida ilə başlayıb sonra yüngül yemək yeyə bilərsiniz. Məsələn, su, şirə və şorba ilə başlayıb sonra tost, qatıq və şorba kimi asan həzm olunan qidalar yeyilə bilər. İlk gün çox isti/soyuq içki, ədviyyatlı və qızartma kimi ağır qidadan uzaq durun. Qaz yaradan lobya və kələmi də dərhal yeməmək faydalıdır. Adətən ertəsi gün normal qidalanmaya qayıda bilərsiniz.
• Qaz və köp: Verilmiş havaya görə bitdikdən sonra qarında köp və qaz sancısı hiss edilə bilər. Qaz çıxarmaqla keçir. Ayağa qalxıb gəzmək və ya tualetə getmək kömək edir. Köp bir neçə saatda öz-özünə düzəlir.
• Nəticələr və izləmə: Həkim tapıntıları sizinlə paylaşacaq. Polip götürülübsə və ya biopsiya alınıbsa patoloji nəticə adətən bir neçə günə hazır olur. Bunun üçün həkim müayinəsi planlaşdırılır. Tam normaldırsa növbəti müayinənin vaxtını soruşun (məsələn, 5 və ya 10 il sonra skrininq).
• Qeyri-adi hallar: Kolonoskopiyadan sonra az miqdarda rektal qanaxma (xüsusən biopsiya və ya polip götürülübsə) ola bilər və adətən narahatedici deyil. Lakin ilk 24 saatda şiddətli qarın ağrısı, davamlı və ya çox rektal qanaxma, qızdırma, titrətmə, ciddi başgicəllənmə və qusma kimi qeyri-adi əlamətlər yaranarsa vaxt itirmədən həkiminizə və ya ən yaxın tibb müəssisəsinə müraciət edin. Nadir də olsa perforasiya (deşilmə) və ya qanaxma kimi ağırlaşma əlaməti ola bilər və tibbi müdaxilə tələb edə bilər.

Kolonoskopiyanın riskləri varmı?

Kolonoskopiya təcrübəli mütəxəssis apardıqda kifayət qədər təhlükəsiz prosedurdur. Lakin hər tibbi müdaxilə kimi aşağı ehtimallı riskləri var:

• Qanaxma: Polip və ya biopsiyadan sonra bir qədər qanaxma ola bilər. Çox vaxt öz-özünə dayanır və ya həkim prosedur zamanı tədbir görür (məsələn, qanayan damarı yandırır). Nadir ağır qanaxmada əlavə müdaxilə lazım ola bilər.
• Perforasiya (bağırsaq divarının cırılması): Çox nadirdir (ümumi statistikaya görə mində birdən az). Kolonoskop və ya polip çıxarılması zamanı kiçik deşik yarana bilər. Belə halda adətən əməliyyat lazım ola bilər. Ciddi ağırlaşma olduğundan həkimlər çox ehtiyatlı davranır və lazım gələrsə proseduru dayandırır.
• Sedasiyaya bağlı risklər: Sakitləşdiriciyə nadir allergiya, tənəffüs çətinliyi və ya ürək ritmi dəyişikliyi ola bilər. Buna görə anesteziya və ya tibb texniki bütün müddətdə həyati funksiyaları izləyir. Klinikada avadanlıq olduğundan bu risklər uğurla idarə edilir.
• İnfeksiya: Steril şəraitə diqqət edilir. Kolonoskop hər xəstə üçün xüsusi yüksək səviyyəli dezinfeksiyadan keçir. Buna görə yoluxma riski çox aşağıdır.

Unutmayın ki, kolonoskopiyanın faydası bu nadir riskləri xeyli üstələyir. Həkim əvvəlcədən razılıq formasını imzalamağınızı istəyib mümkün riskləri izah edəcək. Rahat olun; kolonoskopiya adətən problemsiz keçir.

Tez-tez verilən suallar

Kolonoskopiya ağrılıdırmı? Kolonoskopiyada ağrı olurmu?

Bir çox xəstənin prosedurdan əvvəl ən böyük narahatlığı ağrıdır. Kolonoskopiya zamanı adətən ağrı hiss edilmir. Əsas səbəb əvvəlcədən verilən sedasiya (yüngül anesteziya) ilə yarıyuxulu olmaqdır. Xəstə xarici stimulları az hiss edir; kolonoskopun irəliləməsi və ya havanın yaratdığı gərginlik minimal hiss olunur. Yüngül təzyiq və ya sancı olsa belə adətən dözülə bilən səviyyədədir. Hətta çox insan sonra “heç nə hiss etmədim, bitdiyini də anlamadım” deyir. Sedasiyasız, tam ayıq aparılarsa (nadir seçilir) qarında sancı ola bilər. Standart tətbiqdə rahatlaşdırıcı dərman verildiyindən ağrısız tamamlanır. Yəni düzgün texnika və anesteziya ilə kolonoskopiya ağrısız prosedurdur.

Kolonoskopiya nə qədər çəkir?

Kolonoskopiya adətən 15-30 dəqiqədə tamamlanır. Bəzi mənbələr 20-40 dəqiqə göstərir; bu, əlavə müdaxilələrdən asılıdır. Yalnız diaqnostik baxış 15 dəqiqə çəkə bilər, polip çıxarılsa və ya çoxlu biopsiya alınsa 30-40 dəqiqəyə uzana bilər. Anatomiya (çox büküşlü bağırsaq kimi) da təsir edir. Hazırlıq (sedasiya, mövqeləndirmə) və sonrakı ayılma ilə xəstəxanada bir neçə saat qala bilərsiniz. Aktiv prosedur isə çox vaxt yarım saatdan azdır. Problem yaranarsa həkim uzada bilər; əks halda qısa müddətdə tamamlayıb sizi oyadırlar.

Kolonoskopiya hansı tezliklə aparılmalıdır?

Skrininq tezliyi şəxsin yaşından və riskindən asılıdır. Ümumi tövsiyə orta riskli (yaxın qohumlarında yoğun bağırsaq xərçəngi və xüsusi xəstəliyi olmayan) şəxslərə 50 yaşdan başlayaraq hər 10 ildən bir kolonoskopiyadır. Son illər bəzi mütəxəssislər ilk skrininqi 45 yaş kimi daha erkən tövsiyə edir. İlk müayinə təmizdirsə və polip yoxdursa 10 il sonra təkrar kifayətdir.

Yüksək riskli qrupda (ailə tarixçəsi, genetik polip sindromu, iltihabi bağırsaq xəstəliyi və s.) skrininq daha erkən və daha sıx aparılır. Məsələn, birinci dərəcəli qohumda 50 yaşdan əvvəl xərçəng varsa 40 yaş ətrafında və ya qohumun diaqnoz yaşından 10 il əvvəl tövsiyə olunur. Polip çıxarılanlara da adətən 3-5 il ərzində təkrar kolonoskopiya istənilir, çünki yeni polip riski var. Uyğun intervalı həkiminiz müəyyən edəcək.

Şikayətə görə diaqnostik kolonoskopiyada diaqnozdan sonra lazım olmadıqca təkrar aparılmır; lakin məsələn, xoralı kolitin izlənməsində vaxtaşırı lazım ola bilər. Xülasə, skrininq üçün 10 ildən bir, risk varsa həkimə görə daha tez-tez kolonoskopiya etdirməlisiniz.

Kolonoskopiya risklidirmi?

Kolonoskopiya invaziv (bədənə daxil olan) prosedur olduğundan nəzəri riskləri var, lakin ehtimalı çox aşağıdır. Təlimli qastroenteroloqlar uyğun şəraitdə apardıqda ciddi ağırlaşmalar nadirdir. Ən çox prosedurdan sonra yüngül qaz sancısı və az rektal qanaxma kimi öz-özünə düzələn hallar olur. Ciddi deşilmə və ya böyük qanaxma mində birdən az görülür. Sedasiya riskləri də təcrübəli komanda ilə minimuma endirilib. Klinikada oksigen, təzyiq və nəbz izlənildiyindən təhlükəsizdir. Yəni kolonoskopiya ümumən təhlükəsiz sayılan prosedurdur. Həkim riskləri azaltmaq üçün bütün tədbirləri görəcək. Sağlamlıq tarixçənizə (məsələn, ürək və ağciyər problemləri) görə əlavə tədbir lazımdırsa qiymətləndirəcək. Narahat olduğunuz riskləri proseduru aparan həkimlə danışmaqdan çəkinməyin; sizi rahatladıb ətraflı məlumat verəcək.

Kolonoskopiyadan əvvəl nə yemək olar, nə olmaz?

Əvvəlki pəhriz üçün əsas qayda bağırsaqda qalıq qoyan qidalardan uzaq olmaqdır. Bir neçə gün əvvəldən azlifli qidalar seçilməlidir. Məsələn, ağ düyü, makaron, qatıq, süzülmüş şorba, balıq və toyuq kimi asan həzm olunan qalıqsız qidalar yeyilə bilər. Çiy tərəvəz-meyvə, tam taxıl, çərəz, partlamış qarğıdalı, kətan toxumu və tumlu üzüm kimi qalıq qoyan qidaları bu müddətdə yeməməlisiniz. Bir gün əvvəl tam maye pəhrizə keçilir: su, idman içkisi, ət bulyonu və alma şirəsi kimi şəffaf mayelər sərbəstdir, lakin bərk qida, süd və süd məhsulları, lətli meyvə şirəsi və alkoqollu içkilər qadağandır. Qəhvə də mümkünsə içilməməli, içilərsə südsüz və qaymaqsız olmalıdır. Qırmızı və ya bənövşəyi içki (albalı, üzüm şirəsi) qalıq qoya və ya endoskopik görüntünü ləkələyə bildiyindən tövsiyə edilmir. Bol su içmək çox vacibdir; həm təmizləmə asanlaşır, həm susuz qalmırsınız.

Əvvəlki axşam laksativlə tez-tez tualetə çıxacağınızdan yaxınlıqda olun və dərinin qıcıqlanmaması üçün nəm salfet, bişməcə kremi kimi vasitələr saxlayın. Yəni əvvəlki dövrdə yüngül və maye qidalar qəbul edib qalıq qoyan qidalardan uzaq olmalısınız. Həkimin pəhriz və dərman təlimatlarına mütləq əməl edin.

Nəticə 

Kolonoskopiya barədə əsas məqamları xülasə etdik. Hazırlığı zəhmətli görünsə də, həyat qurtara bilən müayinədir. Erkən poliplər çıxarılaraq xərçəng önlənə, şikayətin səbəbi tapılıb uyğun müalicə sürətlə başlana bilər. Həkiminiz tövsiyə edibsə qorxmaq lazım olmadığını bilin. Uyğun hazırlıqla adətən qısa və rahat keçən prosedurun sağlamlığınıza töhfəsi böyük olacaq.

Sağlamlıq diqqətsiz buraxılmamalı ən dəyərli sərvətimizdir. Erkən diaqnoz və müalicə üçün həkimə qulaq asın, tövsiyə olunan yoxlanışları vaxtında etdirin. Kolonoskopiya kimi skrininqlərlə yoğun bağırsaq xərçəngi və digər xəstəliklərdən qorunmaq mümkün olub. Özünüz və sevdikləriniz üçün addım atmaqdan çəkinməyin. Məlumatlı xəstə olmaq müalicənin ən vacib hissəsidir.