Neyron doktrinası 1891 – Orqanizmimizdəki siqnal şəbəkəsi

Neyrobioloq Gordon Shepherdin fikrincə, Neyron doktrinası müasir düşüncənin böyük ideyalarından biridir və əhəmiyyəti fizikanın kvant və nisbilik nəzəriyyələri, yaxud kimyada dövri cədvəl və kimyəvi rabitə anlayışları ilə eynidir.

1800-cü illərin sonunda mikroskop araşdırmalarından yaranan Neyron doktrinası neyron adlı hüceyrələrin sinir sistemində funksional siqnal vahidləri kimi fəaliyyət göstərdiyini və neyronların bir-birinə bir neçə həssas üsulla bağlandığını irəli sürür. 

Doktrina ispan nevroloq Santiago Cajal, italyan patoloq Camillo Golgi və digər alimlərin müşahidələrinə əsasən 1891-ci ildə alman anatom Wilhelm von Waldeyer-Hartz tərəfindən rəsmi şəkildə ifadə edildi. Cajal Golginin xüsusi gümüş boyalarını təkmilləşdirərək hüceyrələrin şaxələnmə proseslərinin təfərrüatlarının mikroskop altında daha yaxşı görünməsinə kömək etdi.

Müasir alimlər neyron doktrinasının ilkin variantında bəzi dəyişikliklər etsələr də, əksər neyronların aşağıdakı hissələrə malik olduğunu qəbul edirlər:

• Dendritlər: Digər neyronlardan gələn elektrokimyəvi siqnalları hüceyrə gövdəsinə, yəni somaya ötürən budaqşəkilli strukturlardır.
• Soma: Hüceyrənin gövdəsi kimi də tanınır.
• Akson: Siqnalları hüceyrədən uzaqlaşdıran və 1 metrə qədər uzana bilən strukturdur.

Bir çox halda siqnallar bir neyronun aksonundan ayrılan neyrotransmitter kimyəvi maddələr vasitəsilə bir neyrondan digərinə ötürülə bilər. Onlar kiçik birləşmə sahəsi olan kimyəvi sinapsdan keçir və sonra qonşu neyronun dendritinə daxil olur. Neyrona çatan siqnalların yekun stimulu kifayət qədər güclü olarsa, neyron fəaliyyət potensialı adlanan qısa elektrik impulsu yaradır və bu impuls akson boyunca hərəkət edir. Neyronlar arasında birbaşa əlaqə yaradan hüceyrələrarası keçid kanalları da mövcuddur.

Duyğu neyronları orqanizmdəki duyğu reseptor hüceyrələrindən beyinə siqnallar daşıyır. Hərəkət neyronları isə beyindən əzələlərə siqnal göndərir. Beyində neyronlardan daha çox olan qlial hüceyrələr neyronlara struktur və metabolik dəstək verir. 

Yetkinlərdə neyronlar adətən yenidən yaranmasa da, həyat boyu neyronlar arasında yeni əlaqələr qurula bilər. 100 milyard neyronun hər birinin minlərlə sinaptik əlaqəsi ola bilər. 

• Dağınıq skleroz (MS) xəstəliyi aksonların ətrafında kifayət qədər mielinin (kimyəvi izolyasiyanın) olmamasından yaranır. 
• Parkinson xəstəliyi isə orta beyində müəyyən neyronların normalda istehsal etdiyi neyrotransmitter dopaminin çatışmazlığı ilə əlaqəlidir.

Şəklin izahı: Ramón y Cajalın Estructura de los centros nerviosos de las aves (Quşların sinir mərkəzlərinin quruluşu), Madrid, 1905 əsərindən cücə beyinciyi hüceyrələrinin təsviri.

Yazıdakı şəklin izahı: Çoxlu dendritləri, hüceyrə gövdəsi və uzun aksonu olan neyron. Aksondakı kapsulşəkilli çıxıntılar mielin qişası hüceyrələridir.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Heinrich Wilhelm Gottfried von Waldeyer-Hartz (1836–1921), Camillo Golgi (1843–1926), Santiago Ramón y Cajal (1852–1934)

• Əvvəlki mövzu: Cərrahi əlcək 1890 – İnfeksiyanın yayılmasının qarşısını almaq üçün addım
• Sonrakı mövzu: Virusların kəşfi 1892 – Canlı mikroblar