Virusların kəşfi 1892 – Canlı mikroblar

Elm jurnalisti Robert Adler belə yazmışdı: 

"Quduzluq, çiçək xəstəliyi, sarı qızdırma, uşaq iflici, qrip, AIDS kimi virusların səbəb olduğu xəstəliklərin siyahısı insan əzabının kataloquna bənzəyir. Virusların sirlərini açan alimlər sözün həqiqi mənasında qaranlıqda yollarını tapmağa və əvvəllər xəyal belə edə bilmədikləri bir şeyi anlamağa çalışırdılar.”

Viruslar canlı ilə cansız arasında qəribə bir sahədə mövcuddur. Özlərini çoxaltmaq üçün lazım olan bütün molekulyar avadanlığa malik deyillər. Lakin heyvanları, bitkiləri, göbələkləri və ya bakteriyaları yoluxdurduqda sahiblərindən saysız-hesabsız (trilyonlarla) virus nüsxəsi yaratmaq üçün istifadə edə bilərlər. Bəzi viruslar sahib hüceyrələrini nəzarətsiz çoxalma prosesinə yönəldə bilər, bu da xərçəngə yol aça bilər (məsələn, HPV). 

Bu gün əksər virusların orta hesabla bir bakteriyanın təxminən yüzdə biri böyüklüyündə olduğu nəzərə alındıqda, adi işıq mikroskopu ilə görünə bilməyəcəkləri aydındır. Virionlar (virus hissəcikləri) DNA və ya RNA şəklində genetik materialdan və xarici zülal örtükdən ibarətdir. Bəzi viruslar sahib hüceyrədən kənarda olduqda lipid zərfə (kiçik üzvi molekullara) də malik ola bilər.

• 1892-ci ildə rus bioloq Dimitri Ivanovsky tütün mozaika xəstəliyinin səbəbini anlamağa yönəlmiş addımlardan birini atdı. Tütün yarpaqlarını məhv edən bu xəstəliyi anlamağa çalışarkən bakteriyaları tutmaq üçün hazırladığı nazik çini filtrdən istifadə edərək əzilmiş xəstə yarpaqların ekstraktını süzdü. Təəccüblüdür ki, filtrdən keçən maye hələ də yoluxdurucu idi. Lakin Ivanovsky toksinlərin və ya bakteriya sporlarının törədici amil ola biləcəyinə inandığı üçün əsl virus səbəbini heç vaxt anlaya bilmədi.
• 1898-ci ildə niderlandlı mikrobioloq Martinus Beijerinck oxşar təcrübə apardı. Bu yeni yoluxdurucu amilin maye quruluşda olduğuna inanaraq onu "həll olan canlı mikroblar" adlandırdı. 
• Sonrakı araşdırmaçılar dəniz donuzunun buynuz qişa toxuması və ya mayalanmış toyuq yumurtaları olan mühitlərdə virusları yetişdirə bildilər. 
• Viruslar yalnız 1930-cu illərdə elektron mikroskopu ilə görünən hala gəldi.

Yazıdakı şəklin izahı: Heyvan viruslarının əksəriyyəti simmetrik və demək olar ki, kürəvi formadadır. Viruslar adətən bakteriyalardan xeyli kiçikdir.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Martinus Willem Beijerinck (1851–1931), Dimitri Iosifovich Ivanovsky (1864–1920)

• Əvvəlki mövzu: Neyron doktrinası 1891 – Bədənimizdəki siqnal şəbəkəsi
• Sonrakı mövzu: Osteopatik tibb 1892 – Manipulyativ müalicə