Neyrotransmitterlər 1914 – Sinirlərarası ünsiyyət

Alman farmakoloq Otto Loewi 1936-cı ildə ilk neyrotransmitterin kəşfinə görə Nobel mükafatı aldıqdan iki il sonra yəhudi olduğu üçün nasist rejimi tərəfindən həbsə atıldı. Xoşbəxtlikdən Loewi Nobel mükafatı pulundan istifadə edərək ölkədən qaça bildi.

1921-ci ildə qurbağa ürəkləri barədə yuxu görən Loewi oyanan kimi bir qurbağa ürəyinin azan sinirini təkrar-təkrar stimullaşdırdı. Bunun nəticəsində ürək döyüntüsünün azaldığını gördü. Sonra ürəyin ətrafındakı mayeni toplayıb azan siniri bağlı olmayan ikinci qurbağa ürəyinə köçürdü. Maye ikinci ürəyin daha yavaş döyünməsinə səbəb oldu. Bu, Loewiyə ürək döyüntüsünü idarə etmək üçün azan sinirdən müəyyən neyrokimyəvi maddələrin ifraz olunduğunu düşündürdü. Bu maddələr sonradan asetilxolin adlandırıldı və ilk dəfə 1914-cü ildə ingilis fizioloq Henry Dale tərəfindən araşdırıldı. Loewi isə sinirlərin neyrotransmitter kimyəvi maddələri buraxaraq "mesajlar" göndərə biləcəyini doğru müəyyən etmişdi.

Sinaptik yarıq adlanan kiçik aralıqla ayrılmış iki qonşu sinir hüceyrəsini düşünün:

• Presinaptik neyronun elektrik aktivliyi bu neyronun saxlanmış neyrotransmitter kimyəvi maddələri kiçik kisələrə (vezikullara) ifraz etməsinə səbəb olur. 
• Bu kimyəvi maddələr postsinaptik neyronun reseptorlarına doğru yayılır. 
• Reseptorun növündən asılı olaraq neyrotransmitter postsinaptik neyronu oyada bilər (fəaliyyət potensialı göndərməyə meyilli olduğu halda) və ya neyronun siqnal göndərməsinə mane ola bilər. 
• Bu neyrondakı təsirlərin cəmi "mesajın ötürülüb-ötürülməyəcəyini" müəyyən edir.

Nitrik oksid (qaz molekulu) və beta-endorfin (opioid reseptorlarına bağlanan peptid neyrotransmitter — duyğu baxımından güclü hisslər yaşada bilər) kimi bir çox neyrotransmitter kəşf edilmişdir:

• Qlutamat (amin turşusu olan qlutamin turşusunun bir forması) adətən postsinaptik neyronları oyadır. 
• GABA (gamma-aminobutyric acid) stressin idarə olunmasında təsirlidir və bir çox sedativ və ya sakitləşdirici GABA-nın təsirini artırır. 
• Asetilxolin hərəki neyronlardan əzələlərə siqnal ötürür. 
• Dopamin səviyyələri Parkinson xəstəliyində və şizofreniyada rol oynayır. Kokain dopaminin presinaptik neyrona geri alınmasını (yenidən sorulmasını) əngəlləyərək neyrotransmitteri yarıqda daha uzun saxlayır və təsirini artırır. 
• Serotonin yuxunu, yaddaşı və əhvalı tənzimləyir. Prozac kimi dərmanlar serotoninin geri alınmasına mane olur və LSD serotonin reseptorlarının çoxuna bağlanır.

Yazıdakı şəklin izahı: Neyronun elektrik aktivliyi şəkildə sarı-narıncı rənglə göstərilən kiçik kisədə saxlanan neyrotransmitterlərin buraxılmasını tətikləyir. Bu kimyəvi maddələr boşluğun o biri tərəfindəki postsinaptik neyronun reseptorlarına diffuziya ilə çatdırılır.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Otto Loewi (1873–1961), Henry Hallett Dale (1875–1968)

• Əvvəlki mövzu: Fluoridli diş pastası 1914 – Daha sağlam dişlər
• Sonrakı mövzu: Heparin 1916 – Qanın laxtalanmasının qarşısını almaq