Nəzarətsiz əzələ hərəkəti (diskineziya) nədir?

Xərçəng xəstələrində diskineziya nədir? 

Nəzarətsiz əzələ hərəkəti tibbdə diskineziya adlanır və insanın qeyri-iradi etdiyi, qəfil və öz-özünə yaranan əzələ hərəkətləridir.

Bu hərəkətlər insanın iradəsindən asılı olmadan meydana çıxır və aşağıdakı nahiyələrdə müşahidə oluna bilər:

• Üz əzələləri (məsələn, qeyri-iradi mimikalar, dodağın əyilməsi)
• Qollar və ayaqlar
• Gövdə

Xərçəng xəstələrində diskineziya (nəzarətsiz əzələ hərəkətləri) nadir olsa da, bəzi müalicələr, şişin yerləşməsi və ya nevroloji təsirlər nəticəsində yarana bilər. Bu hərəkət pozuntuları adətən ikincili vəziyyət kimi ortaya çıxır.

Xərçəng xəstələrində diskineziyanın səbəbləri

Dərmanlarla əlaqəli diskineziya (gecikmiş diskineziya)

• Kimyaterapiya preparatları, antiemetiklər (ürəkbulanma əleyhinə dərmanlar) və antipsixotiklər kimi dərmanlar uzun müddət istifadə edildikdə dopamin reseptorlarına təsir edərək diskineziyaya səbəb ola bilər.
• Xüsusilə metoklopramid, proklorperazin və bəzi antipsixotiklər (məsələn, haloperidol) gecikmiş diskineziyaya gətirib çıxara bilər.

Beyin şişləri və ya metastazları

Beyin şişləri, xüsusilə bazal qanqliyalar və ya motor korteks nahiyəsində yerləşən metastazlar, hərəkətə nəzarəti pozaraq diskinezik hərəkətlərə səbəb ola bilər.

Paraneoplastik sindromlar

Xərçəngin dolayı təsiri ilə yaranan paraneoplastik nevroloji sindromlar autoimmun mexanizmlərlə sinir sisteminə təsir edərək qeyri-iradi əzələ hərəkətlərinə (xoreya, mioklonus, distoniya və s.) səbəb ola bilər.

Steroid və immunosupressiv müalicələrə cavab

Uzunmüddətli yüksək dozalı steroid müalicələri və ya bəzi immunoterapiyalar sinir-əzələ ötürülməsinə təsir edə və nadir hallarda anormal hərəkətlərlə nəticələnə bilər.

Elektrolit tarazlığının pozulması

Xüsusilə irəliləmiş mərhələli xəstələrdə müşahidə oluna bilən hiponatremiya, hipokalsemiya və ya hipomaqnezemiya əzələ qıcıqlanmasını artıraraq titrəmə, səyrimə və diskinezik hərəkətlərə zəmin yarada bilər.

Diskineziya adətən hansı xərçənglərdə müşahidə oluna bilər?

• Beyin şişləri və mərkəzi sinir sistemi metastazları
• Ağciyər xərçəngi ilə əlaqəli paraneoplastik sindromlar
• Kiçikhüceyrəli ağciyər xərçəngi (xüsusilə limbik ensefalitlə əlaqəli)
• Çoxsaylı miyeloma və limfomalar (nevroloji ağırlaşmalarla birlikdə)

Nəzarətsiz əzələ hərəkəti (diskineziya) necə görünür?

Nəzarətsiz əzələ hərəkətlərinin görünüşü və yaratdığı hisslər hərəkət pozuntusunun növünə və ağırlığına görə dəyişə bilər.

Diskineziyalar aşağıdakı formalarda ortaya çıxa bilər:

• Xoreya: Qeyri-müntəzəm və sarsıntılı hərəkətlər
• Distoniya: Anormal bədən duruşları və əzələ yığılmaları
• Mioklonus: Qəfil əzələ yığılmaları
• Tremor: Ritmik titrəmələr

Sadə hərəkətlər (məsələn, səyrimə və ya diksinmə) sürətli və qısamüddətli ola bilər, mürəkkəb hərəkətlər (məsələn, xoreya və ya distoniya) isə daha uzun sürən, dönmə və ya bükülmə formasında ola bilər.

Bu hərəkətlər:

• Ağrılı ola bilər
• Narahatlıq yarada bilər
• Gündəlik həyat fəaliyyətlərinə mane ola bilər.

Kimlərdə müşahidə olunur? (Kimlər risk altındadır?)

Nəzarətsiz əzələ hərəkətləri aşağıdakı səbəblərdən yarana bilər:

• Nevroloji xəstəliklər
• Dərmanların əlavə təsirləri
• Metabolik pozuntular
• İnfeksiyalar

Xərçəng xəstələrində diskineziya aşağıdakı vəziyyətlərlə əlaqəli ola bilər:

• Müalicə ilə əlaqəli ağırlaşmalar (məsələn, şüalanmaya bağlı distoniya, dərmanların əlavə təsirləri)
• Beyin şişləri və ya beyinə yayılmış metastazlar (şiş motor sistemə təsir edirsə)

Diskineziya necə müalicə olunur?

Müalicə əsas səbəbə və hərəkət pozuntusunun ağırlığına görə dəyişir:

Dərman müalicəsi:

Kimyaterapiya ilə əlaqəli periferik neyropatiyası olan xəstələrdə:

• Qabapentin, preqabalin və ya duloksetin kimi dərmanlar simptomları yüngülləşdirməyə kömək edə bilər.

Digər hallarda:

• Nəzarətsiz hərəkətləri azaltmaq üçün benzodiazepinlər, antipsixotiklər və ya antiepileptik dərmanlardan istifadə oluna bilər.

Radioterapiya ilə əlaqəli distoniyalarda:

• Hədəf əzələ qruplarına tətbiq olunan botulinum toksini inyeksiyaları qeyri-iradi yığılmaları azalda bilər.

Cərrahi müalicə:

• Diskineziyaya səbəb olan şiş və ya zədələnmə varsa, cərrahi müdaxilə lazım gələ bilər.

Dərmansız yanaşmalar:

• Fizioterapiya
• Erqoterapiya (məşğuliyyət terapiyası)
• Rahatlama üsulları

Bu üsullar hərəkət pozuntularının idarə olunmasında dəstəkləyici rol oynayır və həyat keyfiyyətini artıra bilər.

Diskineziyanın qarşısı necə alınır?

Xərçəng xəstələrində nəzarətsiz əzələ hərəkətlərinin qarşısının alınması xüsusilə istifadə edilən dərmanların diqqətlə izlənməsi və hərəkət pozuntusu yarada bilən preparatların erkən müəyyənləşdirilməsi ilə mümkündür.

Xüsusilə ürəkbulanma əleyhinə dərmanlar (məsələn, proklorperazin (Compazine), prometazin (Phenergan), metoklopramid (Reglan) bəzi xəstələrdə diskineziyaya səbəb ola bilər.

Vacib məlumat:

• Bu dərmanlara bağlı diskineziya yaranarsa, adətən bir kapsul difenhidramin (Benadryl) verilməklə vəziyyət sürətlə aradan qaldırıla bilər.
• Lazım gəldikdə dərmanın dozası azaldılmalı və ya başqa dərmana keçilməlidir.

Nəticə olaraq: 

Xərçəng xəstələrində diskineziya dərmanlara, nevroloji təsir göstərən şişlərə və ya radioterapiyaya bağlı yarana bilər. Erkən diaqnoz, dərmanların tənzimlənməsi, lazım gəldikdə farmakoloji və cərrahi yanaşmalarla yanaşı fiziki dəstək üsulları ilə bu vəziyyət effektiv idarə oluna bilər.