Plevral mezoteliomanın müalicəsində sitoreduktiv cərrahiyyə: kimlər üçün hələ də seçimdir?
Bu məqalədə
Xəstə seçimi, müalicə ardıcıllığı və mövcud sübutların tənqidi qiymətləndirilməsi
Müzakirəni aydınlaşdırmaq üçün terminologiyanı müəyyənləşdirmək vacibdir. Mezoteliomada “cərrahiyyə” tək bir müdaxilə deyil; fərqli həcmdə və fərqli məqsədlərlə aparılan əməliyyatları əhatə edir. Müasir WHO təsnifatında xəstəlik getdikcə “bədxassəli plevral mezotelioma” əvəzinə “plevral mezotelioma” və ya “diffuz plevral mezotelioma (DPM)” adlandırılır, lakin ədəbiyyatda MPM qısaltması hələ geniş yayılıb.
CƏRRAHİ MÜDAXİLƏ NÖVLƏRİ
- Ekstraplevral pnevmonektomiya (EPP): Parietal və visseral plevranın eyni tərəfdəki ağciyərlə birlikdə, perikard və diafraqma ilə vahid blok şəklində çıxarılması. Ən radikal müdaxilədir. İlk MARS araşdırması (2011) EPP-nin daha yüksək ölüm riski və daha pis həyat keyfiyyəti ilə əlaqəli olduğunu göstərdikdən sonra böyük ölçüdə tərk edildi.
- (Genişləndirilmiş) plevrektomiya/dekortikasiya — (e)P/D: Ağciyəri qoruyaraq bütün şişli plevranın çıxarılması. “Genişləndirilmiş” variantda diafraqma və/və ya perikard da rezeksiya edilir. Ağciyəri qoruduğu üçün bu gün makroskopik tam rezeksiya üçün üstün tutulan üsuldur.
- Qismən plevrektomiya/dekortikasiya: Tam sitoreduksiya məqsədi daşımayan, əsasən simptomların yüngülləşdirilməsi — sıxılmış ağciyərin açılması və plevral mayenin nəzarəti — üçün aparılan daha məhdud müdaxilə.
- Makroskopik tam rezeksiya (MCR): Texnika deyil, hədəfdir — gözlə görünən bütün şişin çıxarılması. eP/D və ya EPP ilə bu hədəf güdülür.
Sitoreduktiv cərrahiyyənin məntiqi əsası — və əsas problemi
Mezotelioma plevra səthinə yayılıb onu “qabıq” kimi bürüyən şişdir; buna görə solid orqan şişlərindəki kimi geniş cərrahi sərhədlə (R0) çıxarılması anatomik olaraq demək olar mümkünsüzdür. Ən yaxşı halda “makroskopik tam rezeksiya” əldə olunur; yəni mikroskopik xəstəlik həmişə geridə qalır. Buna görə cərrahiyyə təkbaşına sağaldıcı deyil, yalnız multimodal müalicənin — sistemik müalicə ± radioterapiya — hissəsi kimi məna daşıyır. Əsas mübahisə də budur: mikroskopik xəstəlik qaçılmazdırsa, aqressiv sitoreduksiyanın əlavə etdiyi morbidlik sağqalım qazancına dəyərmi?
2024-də Lancet Respiratory Medicine-də yayımlanan MARS2 (Mesothelioma and Radical Surgery 2) bu sahənin ən mühüm və ən mübahisəli araşdırmasıdır. Çünki eP/D-ni randomizə, nəzarətli şəkildə yoxlayan ilk faza 3 araşdırması idi; ona qədər cərrahiyyənin bütün sübut bazası klinik hal seriyalarına dayanırdı.
MARS2 — DİZAYN VƏ NƏTİCƏLƏR
- Dizayn: Birləşmiş Krallıqda çoxmərkəzli, açıq etiketli, randomizə faza 3 araşdırması. Rezeksiya oluna bilən plevral mezoteliomalı xəstələrdə neoadjuvant kimyaterapiyadan sonra (genişləndirilmiş) plevrektomiya/dekortikasiya + kimyaterapiya ilə tək kimyaterapiya müqayisə edildi.
- Birincili sonlanım: Ümumi sağqalım (OS).
- Nəticə: Cərrahi qrup kimyaterapiya qrupuna nisbətən daha qısa median OS göstərdi: 19,3 ay (IQR 10,0-33,7) vs 24,8 ay (IQR 12,6-37,4); P=0,01.
- Təhlükəsizlik: Cərrahi qrupda daha çox ciddi arzuolunmaz hadisə və daha pis həyat keyfiyyəti. Xəstələrin 89%-nə genişləndirilmiş P/D tətbiq edildi.
- Ölüm: Xəstəxanadaxili və 30 günlük ölüm 4%; 90 günlük ölüm 9%.
- Şərh: Müəlliflərə görə, rezeksiya oluna bilən plevral mezoteliomada eP/D-nin kimyaterapiyaya əlavə edilməsi sağqalım faydası vermir, əksinə zərər verə bilər.
İlk baxışda bu nəticə cərrahiyyənin sonu kimi oxundu. Lakin MARS2 yayımlanan kimi mezotelioma cərrahiyyəsi ictimaiyyətindən güclü və metodoloji baxımdan ciddi tənqidlər gəldi. Bunlar vacibdir, çünki araşdırmanın “mənfi” nəticəsi müdaxilənin faydasız olduğunu sübut etmir — bu, araşdırmanın müdaxiləni düzgün xəstə qrupunda və düzgün şəkildə yoxlayıb-yoxlamamasından asılıdır.
MARS2-yə əsas tənqidlər (“Disaster on MARS2?”, AATS 2025 / Ann Thorac Surg 2026)
(1) Yüksək cərrahi ölüm: 9%-lik 90 günlük ölüm təcrübəli mərkəzlərin bildirdiyi, adətən 1-4% olan göstəricilərdən xeyli yüksəkdir. Bu, cərrahiyyənin özündən çox tətbiq keyfiyyətinə işarə edə bilər. (2) Rezeksiya imkanının qiymətləndirilməsi: PET-CT-nin yetərsiz istifadəsi və mərhələləndirmə problemləri. (3) Histologiya: Qeyri-epitelioid, daha aqressiv alt tipli xəstələrin daxil edilməsi; bu xəstələr cərrahiyyədən ən az fayda görənlərdir. (4) Cərrahi müdaxilənin intensivliyi: Xəstələrin 89%-nə genişləndirilmiş P/D tətbiq edilməsi daha az aqressiv sitoreduksiyanın yetərli ola biləcəyi hallarda artıq morbidlik yaratmış ola bilər. Tənqidçilərə görə, ciddi seçim meyarları və sitoreduksiya-dözümlülük tarazlığı nəzərə alındıqda P/D aşağı ölümlə təhlükəsiz aparıla bilər.
MARS2-nin qaranlıq mənzərəsinin yanında daha müsbət nəticələr bildirən araşdırmalara da baxmaq lazımdır. Bunların başında EORTC 1205 gəlir — neoadjuvant və adjuvant sisplatin/pemetreksed ilə standartlaşdırılmış P/D protokolunu qiymətləndirən randomizə faza 2 araşdırması.
| Araşdırma / Mənbə | Dizayn | Cərrahi ölüm | Əsas tapıntı |
|---|---|---|---|
| MARS2 (2024) | Faza 3 randomizə nəzarətli araşdırma; eP/D+kimyaterapiya vs kimyaterapiya | 9% (90 gün) | Cərrahiyyənin sağqalım faydası yoxdur; daha çox morbidlik (OS 19,3 vs 24,8 ay) |
| EORTC 1205 | Faza 2; neoadjuvant/adjuvant kimyaterapiya + P/D | %1,7 | Yüksək morbidlik, lakin aşağı ölüm; yaxşı seçilmiş xəstədə müsbət nəticələr |
| Batırel və həmkarları (2018) | Retrospektiv; 154 xəstə (P/D, EPP, qismən) | — | MCR sağqalım üstünlüyü ilə əlaqəli deyil: MCR olduqda 21,4 ay vs olmadıqda 16,3 ay; əhəmiyyətsiz |
| Yaxşı seçilmiş müasir seriyalar | Retrospektiv / tək mərkəzli | Aşağı, təcrübəli mərkəzdə | Optimal sistemik müalicə + cərrahiyyə ilə median OS 34-38 ay |
Türkiyədən mühüm töhfə də burada önə çıxır. Torakal cərrahiyyədə mezotelioma əməliyyatlarına dair geniş nəşrləri olan Hasan Fevzi Batırel2018-də 154 xəstəlik seriyada makroskopik tam rezeksiyanın (MCR) sağqalım üstünlüyü ilə əlaqəli olmadığını göstərdi: MCR əldə olunanlarda 21,4 ay, əldə olunmayanlarda 16,3 ay; statistik əhəmiyyət yox idi. Bu, “nəyin bahasına olursa olsun tam rezeksiya” anlayışını sorğulayan və MARS2-ni qabaqlayan mühüm erkən siqnal idi: aqressiv cərrahiyyə təkbaşına sağqalımı müəyyən etmir. Batırelin işləri xəstə seçimi və cərrahi intensivliyin tarazlaşdırılmalı olduğu yönündə müasir görüşün formalaşmasına töhfə verib.
Bütün müzakirənin düyümləndiyi nöqtə budur. MARS2 və tənqidləri birlikdə oxunduqda çıxan ümumi dərs: cərrahiyyə seçilməmiş populyasiyada zərər verə, lakin diqqətlə seçilmiş alt qrupda hələ də dəyərli ola bilər. Müasir ekspert rəyi, o cümlədən ASCO 2026 yenilənmiş təlimatları seçim meyarlarını belə çərçivələndirir.
✓ CƏRRAHİYYƏNİ DƏSTƏKLƏYƏN XÜSUSİYYƏTLƏR
- Epitelioid histologiya Ən güclü seçim meyarı
- Erkən mərhələ, həqiqətən rezeksiya oluna bilən xəstəlik
- Yaxşı performans vəziyyəti (ECOG 0-1)
- Yetərli kardiopulmonar ehtiyat
- Aşağı şiş yükü, limfa düyünü tutulması məhdud və ya yoxdur
- Düzgün mərhələləndirmə: PET-CT, lazım gəlsə mediastinoskopiya/EBUS
- Təcrübəli, yüksək həcmli mərkəz və MDT qiymətləndirməsi
✕ CƏRRAHİYYƏDƏN ÇƏKİNMƏYİ DÜŞÜNDÜRƏN XÜSUSİYYƏTLƏR
- Qeyri-epitelioid sarkomatoid/bifazik histologiya
- İrəli mərhələ, geniş yayılmış xəstəlik (T4)
- Əhəmiyyətli limfa düyünü tutulması (N2)
- Pis performans vəziyyəti / yetərsiz ağciyər ehtiyatı
- Transdiafraqmatik / döş divarı / mediastinum invaziyası
- Yüksək əməliyyat riskli yanaşı xəstəliklər
- Təcrübəsiz mərkəz: yüksək perioperativ ölüm riski
Cərrahiyyə müzakirəsini kontekstdən ayırmamaq üçün vacib həqiqəti vurğulamaq lazımdır: onun “rəqibi” artıq köhnə, zəif kimyaterapiya deyil. Son illərdə sistemik müalicə köklü şəkildə güclənib və bu, “cərrahiyyəsiz” qrupu daha rəqabətli edib.
SİSTEMİK MÜALİCƏDƏ DÖNÜŞ NÖQTƏLƏRİ
- CheckMate-743 (nivolumab + ipilimumab): Birinci xəttdə rezeksiya oluna bilməyən mezoteliomada ikili immun nəzarət nöqtəsi blokadası kimyaterapiyadan üstün oldu. Ümumi populyasiyada median OS 18,1 vs 14,1 ay (HR 0,74). 5 illik OS 14% vs 6% idi, yəni uzunmüddətli sağqalımı ikiqat artırdı.
- Histologiyaya görə diqqətçəkən fərq: Qeyri-epitelioid alt tipdə fayda daha aydındır: median OS 18,1 vs 8,8 ay; HR 0,46. Epitelioid alt tipdə fayda daha mülayimdir (HR ~0,85). Bu, immunoterapiyanın xüsusilə qeyri-epitelioid, cərrahiyyəyə ən uyğun olmayan xəstələrdə işə yaradığını göstərir.
- Kimyaterapiya + immunoterapiya: Digər rejimlər, kimyaterapiya–IO kombinasiyaları da araşdırılır; sahə sürətlə genişlənir.
- Nəticə: Cərrahiyyəsiz müalicənin sağqalım meyarı yüksəlib. Bu, cərrahiyyənin əlavə dəyərini sübut etməsini daha da çətinləşdirir — çünki indi aşmalı olduğu hədd daha yüksəkdir.
Cərrahiyyə planlaşdırıldıqda belə, getdikcə güclənən tendensiya əvvəl sistemik müalicə vermək — neoadjuvant/induksiya yanaşması — istiqamətindədir. Bunun bir neçə məntiqi əsası var və müasir sistematik icmallar bu tendensiyanı sənədləşdirir.
🔬 NİYƏ ƏVVƏL SİSTEMİK MÜALİCƏ?
Bioloji seçim: Neoadjuvant müalicə şişin bioloji aqressivliyini “yoxlayır”. Sistemik müalicə zamanı sürətlə proqressiya göstərən xəstədə onsuz da cərrahiyyədən fayda görməyəcək aqressiv biologiya var; belə xəstələr lazımsız torakotomiyadan qorunur. Deməli, neoadjuvant dövr seçim filtri funksiyası daşıyır.
Mikrometastazların erkən nəzarəti: Mezoteliomada mikroskopik xəstəlik qaçılmaz olduğundan sistemik müalicəni önə çəkmək sistemik xəstəliyi erkən hədəfləyir.
Cavabın qiymətləndirilməsi: Neoadjuvant cavab proqnostik və qərarverməyə yardım edən məlumat təmin edir; patoloji cavab, hətta nadir tam patoloji cavab müşahidə oluna bilər.
NEOADJUVANT SİSTEMİK MÜALİCƏ — MÜASİR SÜBUTLAR (Smesseim və həmkarları, sistematik icmal, TLCR 2025)
- 16 prospektiv neoadjuvant araşdırma müəyyən edildi; əksəriyyəti platin əsaslı neoadjuvant kimyaterapiyanı, biri immunoterapiyanı araşdırır.
- Xəstələrin təxminən üçdə ikisi cərrahiyyəyə keçdi, ən çox EPP; yəni üçdə biri neoadjuvant dövrdə “süzgəcdən çıxarıldı”.
- Median OS: müalicə niyyətinə görə (ITT) populyasiyada 17,4 ay; əməliyyat olunan populyasiyada 21,4 ay.
- Yeganə faza 3 araşdırması, MARS2, kimyaterapiyadan sonra eP/D-nin tək kimyaterapiyaya nisbətən daha qısa sağqalım ilə əlaqəli olduğunu göstərdi.
- Nəticə: Üstünlük təşkil edən neoadjuvant yanaşma platinli ikili kimyaterapiyadır; immunoterapiyanın rolu araşdırılır. Optimal neoadjuvant strategiyanı və ən çox fayda görəcək alt qrupları müəyyən etmək üçün əlavə randomizə araşdırmalar lazımdır.
Sistemik müalicənin immunoterapiyaya yönəlməsi neoadjuvant sahəni də dəyişdirir. Neoadjuvant kimyaterapiya-immunoterapiyadan sonra cərrahiyyəni, hətta seçilmiş hallarda tam patoloji cavabı bildirən klinik hal hesabatları və erkən faza araşdırmaları var; immunoterapiyadan sonra “salvage”, yəni xilasetmə P/D-sinin mümkünlüyü də göstərilib. Lakin bunlar hələ tədqiqat mərhələsindədir, rutin standart deyil.
Cərrahiyyəyə əlavə olunan digər üsul hipertermik intratorakal kimyaterapiyadır (HITHOC/HITOC) — sitoreduksiyadan sonra döş boşluğunun qızdırılmış kimyaterapiya məhlulu, adətən sisplatinlə yuyulması. Məntiq geridə qalan mikroskopik xəstəliyi yerli yüksək doza və istilik təsiri ilə hədəfləməkdir.
HITHOC — MÜASİR SÜBUTLAR
- Bir meta-analiz HITHOC-un tək cərrahiyyə ilə müqayisədə median sağqalımı əhəmiyyətli uzatdığını bildirdi.
- 2025 sistematik icmalı: yeddi araşdırmadan altısı HITHOC lehinə sağqalım faydası göstərdi; HITHOC ilə median sağqalım 13-35 ay, HITHOC olmadan 11-22,8 ay aralığında idi.
- Müqayisəli araşdırmalarda HITHOC qəbul edilə bilən əlavə morbidlik və aşağı ölümlə tətbiq oluna bildi.
- Xəbərdarlıq: Sübutların çoxu retrospektiv və seçilmiş seriyalardandır; randomizə faza 3 doğrulaması məhduddur. HITHOC ümidvericidir, lakin hələ universal standart deyil.
Bütün sübutları birləşdirəndə “cərrahiyyə aparılmalıdırmı?” sualının tək cavabı yoxdur; cavab xəstədən, histologiyadan, mərhələdən, mərkəzdən və bütöv müalicədən asılıdır. Aşağıdakı çərçivə müasir ədəbiyyatın ortaq nəticəsini yekunlaşdırır.
PRAKTİK QƏRAR ÇƏRÇİVƏSİ — konseptual sintez
- Qeyri-epitelioid histologiya: Böyük ehtimalla cərrahiyyədən fayda görməz; sistemik müalicə, xüsusilə nivolumab+ipilimumab (HR 0,46), önə çıxır. Rutin cərrahiyyə tövsiyə edilmir.
- Epitelioid, irəli mərhələ / rezeksiya oluna bilmir: Sistemik müalicə standartdır, immunoterapiya əsaslı. Cərrahiyyə göstərişi yoxdur.
- Epitelioid, erkən mərhələ, həqiqətən rezeksiya oluna bilən, yaxşı performans: Multimodal yanaşma seçilmiş xəstədə müzakirə oluna bilər; üstünlük neoadjuvant sistemik müalicədən sonra təcrübəli mərkəzdə ağciyəri qoruyan (e)P/D-yə verilir. Qərar mütləq MDT-də verilməlidir.
- Cərrahiyyə qərarı verilərsə: EPP-dən çəkinmək — yüksək ölüm/morbidlik —; ağciyəri qoruyan P/D-ni seçmək; sitoreduksiya-dözümlülük tarazlığını nəzərə almaq; HITHOC seçilmiş hallarda düşünülə bilər.
- Hər halda: Düzgün mərhələləndirmə — PET-CT və limfa düyünlərinin qiymətləndirilməsi —, histoloji dəqiqlik, yüksək həcmli mərkəz və xəstənin üstünlüklərinin nəzərə alındığı birgə qərar prosesi əsasdır.
⚡ NİYƏ VACİBDİR?
Plevral mezoteliomada cərrahiyyə sübuta əsaslanan tibbin klassik nümunəsidir: onilliklər ərzində klinik hal seriyaları ilə müdafiə olunan aqressiv praktika randomizə MARS2 araşdırması gələndə sorğulandı. Lakin hekayə “cərrahiyyə öldü” qədər sadə deyil. MARS2-nin metodoloji məhdudiyyətləri, EORTC 1205 kimi alternativ sübutlar və yaxşı seçilmiş seriyalar müzakirənin “edilməli/edilməməli” deyil, “kimə/necə/harada” istiqamətində olmalı olduğunu göstərir.
✅ SÜBUTUN GÜCLÜ TƏRƏFLƏRİ
Artıq randomizə faza 3 sübutu var, MARS2; sahə klinik hal seriyalarından irəli keçdi. Sistemik müalicə inqilabı, CheckMate-743, cərrahiyyəsiz qrupu gücləndirərək qərar kontekstini aydınlaşdırdı. Histologiyaya görə dəqiq ayrılma ortaya çıxdı: qeyri-epitelioid → sistemik müalicə/immunoterapiya; erkən mərhələli epitelioid → seçilmiş cərrahi namizəd. Neoadjuvant yanaşmanın “bioloji seçim filtri” məntiqi getdikcə yerini möhkəmləndirir.
⚠️ MƏHDUDİYYƏTLƏR VƏ ZİDDİYYƏTLƏR
MARS2 ilə EORTC 1205 arasında ~5 qat ölüm fərqi, 9% vs 1,7%, sübutun mərkəz təcrübəsi və xəstə seçimindən nə qədər asılı olduğunu göstərir; tək randomizə nəzarətli araşdırmanı mütləqləşdirmək yanıltıcı ola bilər. Yaxşı seçilmiş seriyalardakı 34-38 aylıq sağqalım seçim qərəzi ehtiva edir. HITHOC və neoadjuvant immunoterapiya sübutları əsasən retrospektiv/erkən fazadır; randomizə doğrulama məhduddur. “Rezeksiya oluna bilmə” anlayışı belə standartlaşdırılmayıb.
🩺 KLİNİK PRAKTİKAYA TƏSİRİ
Cərrahiyyə qərarı heç vaxt tək cərrahın və ya tək araşdırmanın əsasında deyil, multidissiplinar konsiliumda histologiya, mərhələ, performans və mərkəz təcrübəsi birlikdə qiymətləndirilərək verilməlidir. Əksər xəstələrdə, xüsusilə qeyri-epitelioid və irəli mərhələdə, sistemik müalicə standartdır. Cərrahiyyə yalnız diqqətlə seçilmiş, erkən mərhələli epitelioid xəstələrdə, üstünlük neoadjuvant sistemik müalicədən sonraya verilərək, yüksək həcmli mərkəzdə ağciyəri qoruyan texnika ilə düşünülməlidir. EPP böyük ölçüdə tərk edilib.
❓ GƏLƏCƏK SUALLAR
Neoadjuvant immunoterapiya, o cümlədən kimyaterapiya–IO-dan sonra cərrahiyyənin yeri nə olacaq; randomizə araşdırmalar bunu aydınlaşdıracaqmı? “Rezeksiya oluna bilmə” üçün görüntüləmə əsaslı standart tərif yaradıla bilərmi? HITHOC randomizə sübutla standarta çevriləcəkmi? MARS2-dən sonra hansı alt qrupda cərrahiyyə hələ əsaslandırıla bilər; biomarker əsaslı seçim mümkündürmü? İmmunoterapiya dövründə multimodal müalicənin optimal ardıcıllığı nədir?
Diffuz plevral mezoteliomada sitoreduktiv cərrahiyyənin rolu son illərdə köklü şəkildə yenidən müəyyənləşdirildi. MARS2 aqressiv cərrahiyyənin seçilməmiş populyasiyada sağqalım faydası vermədiyini, hətta zərər verə biləcəyini randomizə səviyyədə göstərdi. Lakin metodoloji tənqidlər və EORTC 1205 kimi alternativ sübutlar yaxşı seçilmiş xəstələrdə, təcrübəli mərkəzlərdə cərrahiyyənin hələ dəyərli ola biləcəyini göstərdi. Eyni dövrdə sistemik müalicənin immunoterapiya ilə güclənməsi cərrahiyyəsiz müalicənin meyarını yüksəltdi və qərarı histologiyaya görə dəqiqləşdirdi: qeyri-epitelioid xəstələrdə sistemik müalicə önə çıxır, erkən mərhələli epitelioid seçilmiş xəstələrdə isə multimodal yanaşma, üstünlük neoadjuvant sistemik müalicədən sonra ağciyəri qoruyan cərrahiyyəyə verilərək, müzakirədə qalır. Hasan Fevzi Batırelin makroskopik tam rezeksiyanın təkbaşına sağqalımı müəyyən etmədiyinə dair erkən nəticələri də daxil olmaqla bütün sübutların ortaq mesajı aydındır: mezoteliomada düzgün sual “cərrahiyyə, yoxsa yox?” deyil, “hansı xəstə, hansı ardıcıllıqla, hansı mərkəzdə, hansı bütöv müalicə daxilində?” sualıdır. Bu qərar yalnız təcrübəli multidissiplinar komandanın hər xəstəni fərdi qiymətləndirməsi ilə verilə bilər.
Mənbələr
- Lim E, Waller D, Lau K, et al. Extended pleurectomy decortication and chemotherapy versus chemotherapy alone for pleural mesothelioma (MARS 2): a phase 3 randomised controlled trial. Lancet Respir Med 2024;12(6):457-466. PMID: 38740044.
- Gulati S, Wolf A, Mehrotra-Varma J, Tuminello S, Taioli E, Flores R. Disaster on MARS2? Lessons Learned from Modern Day Outcomes of Surgery for Pleural Mesothelioma. Ann Thorac Surg 2026, AATS 2025-də təqdim edilib. DOI: 10.1016/j.athoracsur.2026.01.025.
- Cytoreductive surgery in diffuse pleural mesothelioma. What have we learnt from MARS2, EORTC-L1205 and other recent studies? Surgical Oncology / EJSO istiqamətli icmal, ScienceDirect, 2025. (MARS2 ölüm 9% vs EORTC 1205 1,7%; yaxşı seçilmiş xəstələrdə median sağqalım 34-38 ay.)
- Batırel HF və həmkarları. Bədxassəli plevral mezoteliomada makroskopik tam rezeksiya (MCR) və sağqalım analizi: 154 xəstə; MCR olduqda 21,4 ay vs olmadıqda 16,3 ay. 2018. Cancer-directed surgery in MPM icmalında istinad, oaepublish 2021.
- Smesseim I və həmkarları. Neoadjuvant systemic therapy for pleural mesothelioma patients: a systematic review. Transl Lung Cancer Res 2025. (16 prospektiv araşdırma; ~2/3 cərrahiyyəyə keçdi; ITT OS 17,4 ay, cərrahi OS 21,4 ay.)
- Baas P, Scherpereel A, Nowak AK və həmkarları. First-line nivolumab plus ipilimumab in unresectable malignant pleural mesothelioma (CheckMate 743): a phase 3 trial. Lancet 2021;397:375-386.
- Peters S və həmkarları. Five-Year Clinical Outcomes With Nivolumab Plus Ipilimumab vs Chemotherapy in CheckMate 743. J Clin Oncol 2025. (5 illik OS 14% vs 6%; HR 0,74; qeyri-epitelioid HR 0,46.)
- MARS 2 protokolu. Lim E və həmkarları. BMJ Open Protokol; ISRCTN44351742, NCT02040272.
- İlk MARS araşdırması (EPP). Treasure T və həmkarları. EPP-nin yüksək ölüm riski və pis həyat keyfiyyəti ilə əlaqəsi.
- HITHOC sistematik icmalı və meta-analizi (2025). Yeddi araşdırmadan altısı sağqalım faydası; median OS 13-35 ay (HITHOC) vs 11-22,8 ay. Klotz və həmkarlarının çoxmərkəzli retrospektiv araşdırması daxil.
- ASCO 2026. Updated Guidelines for Malignant Pleural Mesothelioma Treatment. (Erkən mərhələli epitelioid, MDT, təcrübəli mərkəz seçim meyarları.)
- Popat S, Baas P, Faivre-Finn C və həmkarları. Malignant pleural mesothelioma: ESMO Clinical Practice Guidelines. Ann Oncol 2022.
Bu yazı tibbi icmal və məlumatlandırma məqsədi daşıyır; fərdi müalicə yönləndirməsi ehtiva etmir və klinik təlimatları əvəz etmir. Diffuz plevral mezoteliomada cərrahiyyə qərarı mütləq təcrübəli multidissiplinar onkologiya komandası tərəfindən hər xəstənin histologiyası, mərhələsi, performans vəziyyəti və fərdi xüsusiyyətləri əsasında verilməlidir. İcmalda təqdim olunan araşdırmaların sübut səviyyəsi eyni deyil: MARS2 randomizə faza 3, EORTC 1205 faza 2-dir; digər məlumatların çoxu retrospektiv seriyalar və ya sistematik icmallardır. Yaxşı seçilmiş seriyalardakı müsbət sağqalım nəticələri seçim qərəzi ehtiva edə bilər. MARS2-nin nəticələri metodoloji tənqidləri ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir. Sistemik müalicə, immunoterapiya daxil, sürətlə dəyişir; məlumatlar yazının hazırlandığı tarixə aiddir. HITHOC və neoadjuvant immunoterapiya kimi yanaşmaların çoxunda randomizə doğrulama məhduddur. Bütün məlumatlar Lancet Respiratory Medicine, Lancet, Annals of Thoracic Surgery, Journal of Clinical Oncology, Translational Lung Cancer Research, Annals of Oncology və əlaqəli müasir ədəbiyyatdan doğrulanıb.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.