Romanın neştəri və sözlərin gücü: Celsus inqilabı
Bu məqalədə
20-ci gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
O, həkim deyildi; Roma aristokratı və ensiklopedisti idi. Lakin yazdığı De Medicina (Tibb haqqında) əsəri qədim dünyanın ən əhatəli cərrahiyyə və patologiya bələdçisi oldu. Yunan təbabətinin dağınıq müşahidələrini topladı, Romanın nizam-intizamı ilə birləşdirdi və onkologiyanın dilini həmişəlik dəyişdirdi.
Celsusa qədər həkimlər xərçəng qarşısında ya tamamilə çarəsiz qalır, ya da təsadüfi müdaxilələr edirdilər. Celsus bu qarışıqlığa son qoydu və bu gün də aktual olan mühüm sualı verdi: "Hansı xərçəngə müdaxilə etməli, hansından uzaq durmalıyıq?"
1. "Karkinos"dan "Cancer"ə: ad necə dəyişdi?
Yunanlar xəstəliyi Karkinos (xərçəng) adlandırırdılar. Celsus bu termini latın dilinə Cancer (xərçəng) kimi çevirərək tibb dilində bu gün də istifadə etdiyimiz termini möhkəmləndirdi. Lakin Celsus üçün bu, sadəcə tərcümə deyil, xəstəliyin mahiyyətini ifadə edən metafora idi.
Şişin bərk mərkəzi xərçəngin bədəninə, ətrafa yayılan şişmiş damarlar isə xərçəngin ayaqlarına bənzədildi.
Xərçəng inadkardır, tutduğunu buraxmır. Xəstəlik də toxumaya elə yapışır (invaziya) ki, onu qoparıb çıxarmaq çətin olur.
2. Tarixdə ilk xərçəng mərhələləndirmə sistemi
Celsusun onkologiyaya ən böyük töhfəsi xərçəngi vahid bir "ölüm hökmü" kimi deyil, irəliləyən proses kimi təsnif etməsi idi. Bu təsnifat cərrahın nə vaxt neştəri əlinə almalı, nə vaxt geri çəkilməli olduğunu müəyyən edən alqoritm idi.
1. Cacoethes
Xəstəliyin ən erkən mərhələsidir. Şiş hələ kiçikdir, xoralaşmayıb və sərhədləri nisbətən aydındır.
"Yalnız bu mərhələ neştərlə tamamilə aradan qaldırıla bilər. Tam sağalma şansı olan yeganə mərhələdir."
2. Carcinoma
Şiş böyüyüb, toxumaya yayılıb, lakin dərinin bütövlüyü hələ pozulmayıb, açıq yara yaranmayıb.
"Cərrahi müdaxilə şişi 'qəzəbləndirir' və daha sürətlə yayılmasına səbəb olur."
3. Fungus / Thymium
Son mərhələ. Şiş dərini deşib, xaricə çıxıb, gül kələminə bənzəyən, qanayan və qoxulu bir quruluşa çevrilib.
"Cərrahiyyə ölümcüldür. Yalnız ağrını azaltmaq üçün məlhəmlərdən (əncir sıyığı, gül yağı) istifadə et."
3. Romanın praktik həlləri: cərrahi sərhəd anlayışı
Celsus təkcə diaqnoz qoymaqla kifayətlənməyib, müalicə üsullarını da ətraflı təsvir edib. Cacoethes (erkən mərhələ) şişlər üçün tövsiyə etdiyi cərrahi üsul müasir onkoloji cərrahiyyənin əsas prinsipini ehtiva edir:
"Köklər geridə qalmasın deyə yalnız xəstə nahiyəni deyil, ətrafındakı sağlam toxumanın bir hissəsini də kəsib çıxarmalısan."
Bu, tibbdə "mənfi cərrahi sərhəd" anlayışının məlum olan ilk tərifidir. Həmçinin qanaxmanı dayandırmaq üçün damarların bağlanması (liqatura) üsulunu təsvir etməsi həmin dövrdə nəzəri olaraq daha böyük əməliyyatların aparılmasına imkan yaradıb.
İstifadə olunan mənbələr
- Celsus. De Medicina, Volume III. Loeb Classical Library.
- Hajdu SI. "A Note from History: Landmarks in History of Cancer, Part 1." Cancer.
- Karamanou M, et al. "Ancient Greek and Greco–Roman Methods in Modern Surgical Treatment of Cancer." JBUON.
- Papavmidis N, et al. "The Surgery of Celsus' De Medicina." PMC - NIH.
- Marmelzat WL. "Celsus on Cancer." Archives of Dermatology.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.
2000 illik dərs: erkən diaqnoz
Bu gün xərçəng müalicəsində istifadə etdiyimiz ən qabaqcıl TNM mərhələləndirmə sistemləri və müalicə protokollarının təməli Celsusun o tozlu perqamentlərindədir.
Celsus bizə bunu öyrətdi: Xərçəng zamanla yarışan bir xəstəlikdir. Onun "Cacoethes" (erkən mərhələ) adlandırdığı mərhələdə aşkar edilən şiş bu gün də ən yüksək tam sağalma şansı olan qrupa daxildir. "Fungus" (irəliləmiş mərhələ) mərhələsinə çatanda isə qədim dövrdə olduğu kimi bu gün də işimiz çətinləşir.
Texnologiya dəyişdi, robotlar gəldi, ağıllı dərmanlar kəşf edildi... Amma Celsusun 2000 il əvvəl Romada qoyduğu qayda hələ də keçərlidir: Erkən mərhələdə neştər (və ya müasir müalicələr) həyat xilas edir; gecikmək isə bədəli ağırlaşdırır.