Roma'nın Neşteri ve Kelimelerin Gücü: Celsus Devrimi
20. Gün (365 Günde Kanser Tarihi Serisi)
O bir hekim değildi; o bir Roma aristokratı ve ansiklopedistiydi. Ancak yazdığı De Medicina (Tıp Üzerine) adlı eser, antik dünyanın en kapsamlı cerrahi ve patoloji rehberi oldu. Yunan tıbbının dağınık gözlemlerini aldı, Roma'nın disipliniyle birleştirdi ve onkolojinin dilini sonsuza dek değiştirdi.
Celsus'a kadar hekimler kansere karşı ya tamamen çaresizdi ya da rastgele müdahaleler yapıyordu. Celsus, bu kaosa bir son verdi ve bugün bile geçerli olan o kritik soruyu sordu: "Hangi kansere dokunmalı, hangisinden kaçmalıyız?"
1. "Karkinos"tan "Cancer"a: İsim nasıl değişti?
Yunanlılar hastalığa Karkinos (Yengeç) diyordu. Celsus, bu terimi Latinceye Cancer (Yengeç) olarak çevirerek, tıp dilinde bugün hala kullandığımız terimi sabitledi. Ancak Celsus için bu sadece bir çeviri değil, hastalığın doğasını anlatan bir metafordu.
Tümörün sert merkezi yengecin gövdesine; etrafa yayılan şişmiş damarlar ise yengecin bacaklarına benzetildi.
Yengeç inatçıdır, tuttuğunu bırakmaz. Kanser de dokuya öyle bir yapışır (invazyon) ki, onu söküp atmak zordur.
2. Tarihin ilk kanser evreleme sistemi
Celsus'un onkolojiye en büyük katkısı, kanseri tek tip bir "ölüm fermanı" olarak değil, ilerleyici bir süreç olarak sınıflandırmasıydı. Bu sınıflandırma, cerrahın ne zaman bıçağı eline alıp ne zaman geri çekilmesi gerektiğini belirleyen bir algoritmaydı.
1. Cacoethes
Hastalığın en erken evresidir. Tümör henüz küçüktür, ülserleşmemiştir ve sınırları nispeten bellidir.
"Sadece bu evre neşter ile tamamen alınabilir. Kür şansı olan tek evredir."
2. Carcinoma
Tümör büyümüş, dokuya yayılmıştır ancak henüz cilt bütünlüğü bozulmamış, açık yara oluşmamıştır.
"Cerrahi müdahale tümörü 'öfkelendirir' ve daha hızlı yayılmasına neden olur."
3. Fungus / Thymium
Son evre. Tümör cildi delmiş, dışarı taşmış, karnabahar benzeri kanamalı ve kokulu bir yapı almıştır.
"Cerrahi ölümcüldür. Sadece acıyı dindirmek için merhemler (incir lapası, gül yağı) kullan."
3. Roma'nın pratik çözümleri: Cerrahi sınır kavramı
Celsus, sadece teşhis koymakla kalmamış, tedavi tekniklerini de detaylandırmıştır. Cacoethes (erken evre) tümörler için önerdiği cerrahi yöntem, modern onkolojik cerrahinin temel prensibini içerir:
"Sadece hastalıklı bölgeyi değil, etrafındaki bir miktar sağlıklı dokuyu da kesip almalısın ki kökler geride kalmasın."
Bu, tıpta "Negatif Cerrahi Sınır" kavramının bilinen ilk tanımıdır. Ayrıca kanamayı durdurmak için damarları bağlama (ligatür) tekniğini tarif etmesi, o dönemde teorik olarak daha büyük ameliyatların yapılabilmesine olanak sağlamıştır.
Yararlanılan kaynaklar
- Celsus. De Medicina, Volume III. Loeb Classical Library.
- Hajdu SI. "A Note from History: Landmarks in History of Cancer, Part 1." Cancer.
- Karamanou M, et al. "Ancient Greek and Greco–Roman Methods in Modern Surgical Treatment of Cancer." JBUON.
- Papavmidis N, et al. "The Surgery of Celsus' De Medicina." PMC - NIH.
- Marmelzat WL. "Celsus on Cancer." Archives of Dermatology.
2000 Yıllık Bir Ders: Erken Teşhis
Bugün kanser tedavisinde kullandığımız en gelişmiş TNM evreleme sistemlerinin ve tedavi protokollerinin temeli, Celsus'un o tozlu parşömenlerinde yatmaktadır.
Celsus bize şunu öğretti: Kanser, zamanla yarışan bir hastalıktır. Onun "Cacoethes" (erken evre) dediği aşamada yakalanan bir tümör, bugün de en yüksek kür (şifa) şansına sahip olan gruptur. "Fungus" (ileri evre) aşamasına gelindiğinde ise, antik çağda olduğu gibi bugün de işimiz zorlaşmaktadır.
Teknoloji değişti, robotlar geldi, akıllı ilaçlar keşfedildi... Ama Celsus'un 2000 yıl önce Roma'da koyduğu kural hala geçerli: Erken evrede neşter (veya modern tedaviler) hayat kurtarır; gecikmek ise bedeli ağırlaştırır.