Sarkom müalicəsində orqanoid inqilabı – Sürətli və fərdiləşdirilmiş dərman testi

Xərçəng müalicəsində fərdiləşdirilmiş yanaşmalar hər xəstənin genetik quruluşuna və şiş xüsusiyyətlərinə uyğun müalicə strategiyalarının hazırlanması baxımından inqilabi əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə sarkom kimi nadir və çoxsaylı alt növləri olan mürəkkəb şişlərdə effektiv müalicə tapmaq çətin ola bilər. Bu baxımdan yeni araşdırma göstərir ki, dərman skrininqində sarkom orqanoidlərindən istifadə fərdiləşdirilmiş müalicələr üçün ümidverici nəticələr verə bilər. Bu tədqiqata görə orqanoidlər vasitəsilə skrininq aparılan xəstələrin 58%-ində aktiv, təsdiqlənmiş və ya tövsiyə olunan müalicə seçimləri tapılıb.

Sarkom orqanoidləri nədir və nə üçün vacibdir?

Orqanoidlər xəstədən alınmış şiş nümunələrindən laboratoriya şəraitində yaradılan üçölçülü hüceyrə modelləridir. Bu modellər şişin bioloji davranışını dəqiq əks etdirə bilir və şişdaxili heterogenliyin anlaşılmasında mühüm rol oynayır. Bu orqanoidlər sayəsində fərdi şiş xüsusiyyətləri əsasında müxtəlif dərmanlar eyni vaxtda sınaqdan keçirilə bilər və ən effektiv müalicə strategiyaları müəyyənləşdirilə bilər.

Diqqətçəkən orqanoid tədqiqatı

Cell Stem Cell jurnalında 20 sentyabr 2024-cü ildə dərc edilmiş tədqiqatda UCLA-dan Dr. Alice Soragni və komandası sarkom orqanoidləri ilə sürətli dərman skrininqinin aparıla biləcəyini və bunun sayəsində fərdiləşdirilmiş müalicələrin müəyyənləşdirilə biləcəyini göstərib. Tədqiqatın nəticələrinə görə biopsiya və ya cərrahi müdaxilədən sonra bir həftə ərzində orqanoidlər yaradılıb və çoxsaylı dərmanlar sınaqdan keçirilib.

Tədqiqatın təfərrüatları: 194 şiş nümunəsi və 24 müxtəlif sarkom alt tipi

Araşdırma 2018-ci ilin fevralı ilə 2022-ci ilin mayı arasında UCLA-da sarkom müalicəsi almış 126 xəstədən götürülən 194 şiş nümunəsində aparılıb. Bu xəstələrdə osteosarkom, xordoma, xondrosarkom, leyomiosarkom və diferensiasiya olunmamış pleomorf sarkom kimi 24 müxtəlif sarkom alt tipi var idi. Uyğun nümunələrdən orqanoidlər yaradılıb, kimyaterapiya və hədəflənmiş müalicə preparatları həm ayrı-ayrılıqda, həm də kombinasiyalarda sınaqdan keçirilib.

Ümumilikdə 92 nümunədə ən azı 10 dərman yoxlanılıb və onların 80,4%-ündə ən azı bir mühüm dərman cavabı müşahidə edilib. Məsələn, bir sinovial sarkom trametinibə, CIC genində yenidən qurulma olan sarkom isə gemsitabin və dosetaksel kombinasiyasına həssaslıq göstərib.

Maraqlı nəticələr: Osteosarkom və dərmana həssaslıq

Tədqiqat məlumatları müxtəlif sarkom alt tipləri arasında dərmanlara həssaslığın fərqləndiyini də ortaya qoyub. Məsələn, osteosarkom orqanoidlərinin bütün sarkom növlərinin orta göstəricisi ilə müqayisədə ceralasertib (P =0,00026), topotekan (P =0,028), kabozantinib (P =0,024) və everolimus (P =0,012) kimi dərmanlara daha həssas olduğu müşahidə edilib. Bu, osteosarkomun həmin dərmanlara digər sarkom növlərindən daha yaxşı cavab verdiyini göstərir.

Həmçinin xəstələrin klinik xüsusiyyətləri araşdırıldıqda yaş, xəstəliyin mərhələsi və əvvəlki müalicələrin sayı kimi amillərin dərmana həssaslığa təsir etdiyi müəyyənləşdirilib. Məsələn, daha yaşlı sarkom xəstələrindən alınan orqanoidlərin cediranibə pediatrik və ya gənc yetkin xəstələrdən alınmış orqanoidlərə nisbətən daha müqavimətli olduğu göstərilib.

FDA tərəfindən təsdiqlənmiş dərmanlar və yeni müalicə yolları

Tədqiqatçılar hər nümunə üçün ən effektiv beş müalicəni müəyyənləşdirərək 203 dərman-diaqnoz uyğunluğu yaradıblar. Bu uyğunluqlara müəyyən sarkom alt tiplərinə qarşı effektiv olduğu aşkarlanan dərmanların ABŞ Qida və Dərman İdarəsi (FDA) tərəfindən təsdiq vəziyyəti də daxildir. Tədqiqatda dərmanların 4%-ünün eyni sarkom tipi üçün FDA tərəfindən təsdiqləndiyi, 31%-inin isə digər xərçəng növlərində təsdiqləndiyi müəyyən edilib. Həmçinin 1%-i tədqiqatda aşkarlanan sarkom tipi üçün klinik tədqiqatlarda qiymətləndirilən dərmanlardır, 21%-i isə digər xərçənglər üçün klinik tədqiqat mərhələsindədir. Lakin 43%-ü hələ klinik tədqiqat mərhələsinə çatmamış və ya hazırlanması dayandırılmış dərmanlar arasındadır.

Fərdiləşdirilmiş müalicədə yeni üfüqlər: Klinik sınaqlar və gələcək

Araşdırmanın mühüm nəticələrindən biri sarkom orqanoidləri vasitəsilə skrininq aparılan xəstələrin 58%-ində aktiv, təsdiqlənmiş və ya tövsiyə olunan müalicə seçimlərinin müəyyən edilə bilməsidir. Bu sürətli və effektiv dərman skrininqi prosesi onkoloqlara biopsiya və ya əməliyyatdan cəmi bir həftə sonra tətbiq oluna bilən müalicə strategiyaları təqdim etmək imkanı verir.

Tədqiqatçılar osteosarkom xəstələrində MAP (metotreksat, doksorubisin və sisplatin) müalicəsinə cavabı proqnozlaşdırmaq üçün klinik tədqiqata başlayıblar. Bu sınaq osteosarkomlu xəstələrdə FDA tərəfindən təsdiqlənmiş dərmanlara cavabları araşdırmağı hədəfləyir.

Nəticə

Sarkom orqanoidlərindən istifadə etməklə aparılmış bu dərman skrininqi tədqiqatı xərçəng müalicəsində fərdiləşdirilmiş yanaşmaların əhəmiyyətini bir daha göstərir. Orqanoidlərin biopsiya və ya cərrahi müdaxilədən sonra sürətlə yaradıla bilməsi həm mövcud müalicə seçimlərinin qiymətləndirilməsində, həm də yeni müalicə strategiyalarının müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynayır. Bu tədqiqat sarkom kimi müalicəsi çətin şişlərdə fərdiləşdirilmiş müalicəyə aparan yolda ümidverici addım kimi qiymətləndirilir.