Sarkoma diaqnozunda histopatologiya, immunohistokimya və molekulyar diaqnostika birlikdə nə deyir?

Sarkomalar orqanizmin birləşdirici və dayaq toxumalarından yaranan nadir, lakin aqressiv xərçəng növləridir. Əzələ, piy, sümük, sinir, qığırdaq və ya qan damarları kimi müxtəlif toxumalardan yarana bilən bu şişlər 100-dən çox alt tipə ayrılır.

Bu müxtəliflik düzgün diaqnozu çətinləşdirir; diaqnostikanı yalnız təcrübəli patoloqlar aparmalıdır. Çünki yanlış və ya natamam diaqnoz müalicə uğuruna və xəstənin proqnozuna birbaşa təsir edə bilər.

Unutmaq olmaz ki, yumşaq toxuma kütləsi yalnız sarkoma deyil, lipoma kimi xoşxassəli zədələr və ya metastatik karsinomalar, melanomalar, limfomalar kimi başqa bədxassəli şişlər də ola bilər.

Bu yazıda sarkomalarda düzgün diaqnoz üçün istifadə olunan üsulları ətraflı izah edəcəyik: histopatologiya, immunohistokimya, molekulyar diaqnostika və şişin dərəcələndirilməsi. Məqsədimiz diaqnostik dəqiqliyin necə təmin olunduğunu və bunun xəstə üçün nə demək olduğunu çatdırmaqdır.

Sarkoma diaqnozunun əsasını histopatoloji müayinətəşkil edir. Biopsiya və ya cərrahiyyə ilə götürülmüş şiş toxuması mikroskop altında qiymətləndirilir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına görə yumşaq toxuma neoplaziyaları 100-dən çox histoloji alt tipə ayrılır. Yetkinlərdə daha çox rast gəlinənlər:

• liposarkoma,
• sinovial sarkoma,
• leyomiosarkoma,
• rabdomiosarkoma,
• fibrosarkoma və
• angiosarkomadır.

Təsnifat adətən şişin ən çox bənzədiyi normal toxumaya görə aparılır. Məsələn, liposarkoma → piy toxuması, leyomiosarkoma → saya əzələ toxuması. Lakin alveolyar yumşaq toxuma sarkoması və ya epitelioid sarkoma kimi hallarda adlandırma şişin arxitekturasına əsaslanır.

Patoloqlar hüceyrələrin morfoloji düzülüşü ilə yanaşı diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün əlavə immunohistokimyəvi və molekulyar testlər aparırlar.

Aşağıda Memorial Sloan Kettering Xərçəng Mərkəzinin (MSKCC) məlumat bazasında 10.000 yetkin yumşaq toxuma sarkoması halının histoloji alt tiplər üzrə paylanmasını görmək olar:

Sarkoma diaqnozunda ən vacib vasitələrdən biri olan immunohistokimyəvi (IHC) boyamalarşiş hüceyrələrinin mənşəyinə dair ipucları verir. Bu üsul hüceyrələrdə müəyyən zülalları tanıyan anticisimlərlə toxumanın mümkün differensiasiya istiqamətini üzə çıxarır.

Histoloji görünüş çox vaxt fərqləndirici olsa da, IHC markerləri xüsusilə oxşar morfologiyalı sarkoma alt tiplərini ayırarkən diaqnostik dəyəri artırır. Hər marker ayrılıqda deyil, “marker paneli” daxilində qiymətləndirilir.

Sarkomalarda çox istifadə edilən IHC markerlərindən bəziləri:

• 🟣 Desmin: Əzələ hüceyrəsi mənşəyini göstərən bu marker xüsusilə rabdomiosarkoma (RMS) və daha az dərəcədə leyomiosarkoma diaqnozunda vacibdir. Müsbətlik miogen differensiasiyanı dəstəkləyir.
• 🔵 S100 və neyrofilamentlər: Bu markerlər sinir qişası mənşəli şişlərdə çox vaxt müsbətdir, həmçinin melanositar differensiasiya göstərən şişlərdə də ola bilər. Sarkomalar arasında şəffaf hüceyrəli sarkoma və PEComa bu markerlərlə müsbətlik göstərə bilər.
• 🟠 Sitokeratin: Sarkomaların çoxunda yoxdur, buna görə müsbətliyi əhəmiyyətlidir. Sinovial sarkoma və epitelioid sarkoma sitokeratin-müsbət olduğu halda fibrosarkoma adətən mənfidir. Bu fərqdən differensial diaqnostikada istifadə olunur.
• 🔴 VIII faktorla əlaqəli antigen və CD31: Bu markerlər endotel hüceyrələrindən yaranan şişlərin diaqnozunda, xüsusilə angiosarkoma kimi şişlərin təsdiqində istifadə edilir.

Bütün bu markerlər mikroskopik morfologiya ilə birlikdə şərh olunduqda yalnız düzgün alt tipi müəyyənləşdirmir, həm də müalicə qərarlarına təsir edə bilən vacib bioloji məlumat verir.

Bir çox sarkoma alt tipi spesifik xromosom translokasiyaları ilə əlaqəlidir. Bu dəyişikliklər nəticəsində yaranan birləşmiş genlərhəm diaqnoz, həm də hədəflənmiş müalicə üçün vacibdir.

Molekulyar testlər bu genetik dəyişiklikləri aşağıdakı üsullarla aşkarlaya bilər:

• FISH (flüoressent in situ hibridləşmə): Müəyyən translokasiyaları xromosomlar üzərində görüntüləyir. Xüsusilə sinovial sarkoma kimi alt tiplərin təsdiqində istifadə olunur.
• RT-PCR: Birləşmiş genlərə aid mRNT-nin aşkarlanmasına imkan verir.
• NGS əsaslı birləşmiş gen panelləri: Çoxsaylı birləşmiş geni eyni anda təhlil edə bilər. Klinik şübhə varsa, çoxixtisaslı komanda ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Prospektiv tədqiqatlarda molekulyar üsulların bəzi hallarda histopatoloji diaqnozu dəyişdirdiyi göstərilib. Buna görə bu testlər təcrübəli sarkoma patoloqlarının istiqamətləndirməsi ilə və klinik məlumatlarla birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Sarkomaların çoxunun patoloji qiymətləndirilməsi şişin aqressivlik potensialını əks etdirən histoloji dərəcələndirmə ilə aparılır. Bu dərəcələndirmə şişin differensiasiya səviyyəsinə, mitotik aktivliyinə və nekroz payına əsaslanır.

• Dərəcə 1 (aşağı dərəcə): Şiş hüceyrələri yaxşı differensiasiyalıdır və normal toxumaya bənzər quruluşdadır.
• Dərəcə 2 (orta dərəcə): Hüceyrələr orta dərəcədə differensiasiya edib.
• Dərəcə 3 (yüksək dərəcə): Zəif differensiasiyalı şiş hüceyrələri normaldan xeyli fərqlənir və aqressiv gediş göstərir.

Bu qiymətləndirmə CAP, AJCC/UICC və FNCLCC kimi beynəlxalq təlimatlara uyğundur.

Lakin bəzi alt tiplər üçün bu təsnifat uyğun deyil. Məsələn, bədxassəli periferik sinir qişası şişləri, alveolyar yumşaq toxuma sarkoması və epitelioid sarkoma kimi növlərdə dərəcələndirmə proqnostik əhəmiyyət daşımaya bilər.

🧩 Sarkoma diaqnozu niyə çətindir?
Aşağıdakı şəkil histogenezi (mənşə toxuması) aydın olmayan sarkomaların müxtəlifliyini göstərir. Fərqli yaş qrupları, yerləşmə sahələri və mikroskopik xüsusiyyətlər diaqnostik prosesdə mühüm qeyri-müəyyənliklər yarada bilər.

Sarkomaların histopatoloji, immunohistokimyəvi və molekulyar səviyyədə geniş təhlili alt tiplərin düzgün təsnifləndirilməsi üçün zəruridir.

Özellikle genetik translokasiyaların və birləşmiş genlərin müəyyənləşdirilməsi həm diaqnostik dəqiqliyi artırıb, həm də hədəflənmiş müalicə strategiyalarına yol açıb.

Nəticə etibarilə sarkoma diaqnozu çoxixtisaslı yanaşma tələb edir. Patoloq, onkoloq, cərrah və radioloqun əməkdaşlığı ilə fərd üçün ən uyğun müalicə müəyyənləşdirilə bilər; bu da həm ömür müddətini, həm də həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırır.