Sosial media istifadəsinin yetkinləri daha ƏSƏBİ etdiyini bilirdinizmi?

Sosial media həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Lakin rəqəmsal dünyada keçirilən vaxtın əhvala təsiri getdikcə daha çox sorğulanır. Əvvəlki araşdırmalar sosial media istifadəsinin depressiv simptomlarla əlaqəli olduğunu göstərib. Lakin əksəriyyəti əsəbilik kimi digər mənfi emosional vəziyyətləri yetərincə qiymətləndirməyib. Bu yazıda 8 yanvar 2025 tarixində  JAMA Network Open  jurnalında dərc olunan, 42.597 yetkini əhatə edən geniş sorğunun nəticələri əsasında sosial media istifadəsinin  əsəbiliyə  təsiri ətraflı nəzərdən keçirilir.

Sosial media və əsəbilik araşdırması

Araşdırmanın məqsədi sosial media istifadəsinin tezliyi ilə əsəbilik arasındakı əlaqəni qiymətləndirmək olub. Depressiya, narahatlıq və siyasi məzmun kimi bu əlaqəyə təsir edə bilən amillər də araşdırılıb.

Üsul:

• İştirakçılar: ABŞ-ın 50 ştatından və Vaşinqton D.C.-dən 42.597 yetkin iştirak edib (orta yaş: 46; 58,5% qadın; 66,6% ağdərili).
• Məlumatların toplanması: Sorğu 2023-cü ilin noyabrından 2024-cü ilin yanvarına qədər internet üzərindən aparılıb.
• Qiymətləndirmə vasitələri: İştirakçıların sosial media istifadəsinin tezliyi və paylaşım vərdişləri ölçülüb. Əsəbilik son iki həftəni qiymətləndirən “Brief Irritability Test” (Qısa Əsəbilik Testi) ilə ballandırılıb.
• Dəyişənlər: Siyasi məzmunla qarşılıqlı əlaqə, depressiv və narahatlıq simptomları da təhlil edilib.

Nəticələr: sosial media və əsəbilik əlaqəsi

1. Sosial media istifadəsinin tezliyi:

   • Gündəlik sosial media istifadə edənlərin payı 78,2% olub. İştirakçıların 24,9% hissəsi günün böyük qismini sosial mediada keçirib.
   • Sosial mediadan tez-tez istifadə edənlərdə əsəbilik balları əhəmiyyətli yüksək olub.
     • Gündə bir dəfədən çox istifadə edənlərdə əsəbilik 0,38 bal artıb (güvən aralığı: 95%, 0,18-0,58); günün böyük qismini sosial mediada keçirənlərdə isə artım 1,55 bal olub (güvən aralığı: 95%, 1,32-1,78).

2. Platformalara görə qiymətləndirmə:

   • X (əvvəlki Twitter), TikTok, Instagram və Facebook istifadəçilərində əsəbilik balları daha yüksək olub. Artım xüsusilə günün böyük qismini bu platformalarda keçirənlərdə daha aydın görünüb.

3. Siyasi məzmun:

   • Siyasi mübahisələrə qatılmaq əsəbiliyi artırıb, yalnız siyasi xəbərləri izləmək isə bir qədər azaldıb.

4. Digər amillər:

   • Depressiya və narahatlıq simptomları nəzərə alınanda belə sosial media istifadəsinin əsəbiliklə əlaqəsi əhəmiyyətli qalıb.

Əsəbilik və nəticələri: niyə nəzərə alınmalıdır?

Əsəbilik çox vaxt depressiya və ya narahatlıq kimi mənfi əhval vəziyyətlərinin əlavə nəticəsi sayılsa da, müstəqil təsir sahəsinə malikdir. Əsəbilik aşağıdakılarla əlaqələndirilib:

• Sosial münasibətlərin və iş performansının zəifləməsi,
• Zorakılıq riskinin artması,
• Daha pis müalicə nəticələri və intihar düşüncələrinin artması.

Buna görə sosial media istifadəsinin əsəbiliyə təsirinin araşdırılması həm fərdi, həm də ictimai səviyyədə çox vacibdir.

Məhdudiyyətlər: nəticələrin qiymətləndirilməsi

• Səbəb-nəticə əlaqəsi: Araşdırma kəsiyə əsaslandığı üçün sosial media istifadəsinin əsəbiliyi artırdığı, yoxsa əsəbiliyin sosial media istifadəsini təşviq etdiyi tam aydın deyil.
• Məzmun təhlilinin olmaması: Platformalardakı məzmun növləri ətraflı araşdırılmayıb.
• Özünübildirmə: İştirakçıların öz məlumatlarına əsaslanan nəticələrdə yaddaş qərəzi kimi problemlər ola bilər.

Nəticə və tövsiyələr

Bu araşdırma tez-tez sosial media istifadəsinin əsəbiliklə əhəmiyyətli əlaqəsini göstərir. Xüsusilə sosial mediada keçirilən vaxtın azaldılması və məzmunun daha şüurlu seçilməsi mənfi təsirləri zəiflədə bilər. Siyasi mübahisələrdən qaçmaq və sosial mediadan yalnız məlumat almaq üçün istifadə əsəbiliyin azalmasında təsirli strategiya ola bilər.

Sosial medianın mənfi emosional təsirlərini daha yaxşı anlamaq insanlara daha sağlam rəqəmsal vərdişlər yaratmaqda kömək edə bilər. Daha uzunmüddətli və məzmuna yönələn araşdırmalar təsirli müdaxilələrin hazırlanmasına töhfə verəcək.