Spirometr 1846 – Tənəffüs yolu xəstəliklərinə açılan qapı

Müasir meditasiya ilə məşğul olanların tez-tez işlətdiyi qədim sanskrit atalar sözü var: "Nəfəs həyatdır və yaxşı nəfəs alsanız, dünyada uzun yaşayarsınız." 

Eyni şəkildə, alimlər insan sağlamlığını qiymətləndirmək üçün tənəffüsü və ağciyər tutumunu ölçməklə uzun müddətdir maraqlanırlar. 1846-cı ildə vərəmlə maraqlanan ingilis cərrah John Hutchinson 2000-dən çox insanın ağciyər tutumu haqqında məqalə dərc etdi və tam hava ilə dolmuş ağciyərlərdən güclə çıxarılan havanın həcminin erkən ölüm riskinin göstəricisi olduğu nəticəsinə gəldi (bir çox müasir tədqiqatın təsdiqlədiyi nəticə). O, ağciyər tutumunun yetkinlərdə ümumiyyətlə yaşla azaldığını da müəyyən etdi.

Hutchinson ölçmə aparmaq üçün borunun içinə həmin boruya üfürülən havanı tutan, suya batırılmış və kalibrlənmiş zəngşəkilli cisim yerləşdirərək spirometri ixtira etdi. Güləşçilərdən cırtdanboylu şəxslərə və cəsədlərə qədər geniş müxtəliflikdə sınaq subyektlərindən istifadə etdi. Cəsədlərin ağciyərlərinə mümkün qədər çox hava daxil etməyə çalışdı və döş qəfəsinin elastik geri qayıtması zamanı ağciyərlərdən çıxarılan havanın həcmini ölçdü.

Bu gün həkimlər Hutchinsonun spirometrlərinin müasir versiyaları ilə ağciyər funksiyasını ölçür, dərin nəfəs aldıqdan sonra mümkün qədər güclü nəfəs verməklə çıxarıla bilən havanın maksimal həcmini və sürətini yoxlayırlar. Nəfəsvermə həcminin zamana görə qrafik təsviri (məsələn, altı saniyə ərzində məcburi nəfəsvermə) aşağıdakı vəziyyətləri qiymətləndirmək üçün istifadə olunur:

• Ağciyər xərçəngi
• İnfarkt
• KOAH (tənəffüs yollarının daralması, məsələn, xroniki bronxit və emfizema nəticəsində yaranan xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi)
• Astma
• Kistik fibroz (tənəffüs yollarının selik tıxacları səbəbindən tutulması) 
• Pulmonar fibroz (ağciyərlərdə həddindən artıq fibroz birləşdirici toxumanın yaranması)

Hutchinson insan ağciyərlərinin tutumunu araşdıran ilk şəxs deyildi, lakin yeni cihazı ilə apardığı minlərlə klinik ölçmə onun spirometrin ixtiraçısı kimi qəbul edilməsinə səbəb oldu.

Spirometr (tənəffüs funksiyası testi) nəticələri necə şərh olunur?

Spirometr testi ağciyər funksiyalarını qiymətləndirmək üçün istifadə edilən tibbi testdir. Bu test insanın maksimal tənəffüs tutumunu, nəfəsalma və nəfəsvermə sürətini və digər tənəffüs parametrlərini ölçür. Spirometr testinin nəticələri bir sıra ölçmə göstəricilərinə əsasən şərh olunur. Ümumilikdə bu nəticələr belə şərh edilə bilər:

1. Tidal həcm (VT): Bu, normal bir nəfəs zamanı ağciyərlərə daxil olan və çıxan havanın həcmidir. Normal tidal həcm adətən 500-800 ml arasında olur. Daha aşağı göstərici ağciyərlərdə havanın kifayət qədər yenilənmədiyini və ya tənəffüs funksiyasının məhdud olduğunu göstərə bilər.
2. Məcburi nəfəsvermənin ilk saniyəsi (FEV1): Bu, maksimal nəfəsalmadan sonra ilk saniyədə ekspirasiya ilə çıxan havanın həcmini ifadə edir. Birinci saniyənin sonunda çıxan hava miqdarı adətən ağciyərlərin hava çıxarma qabiliyyətini əks etdirir. Normalda FEV1 baza göstəricisinin ən azı 70-80%-i olmalıdır. Daha aşağı göstərici ağciyərlərdə hava axınının məhdudlaşması və ya obstruksiya olması mənasına gələ bilər.
3. Baza göstəricisi (FVC): Bu, maksimal nəfəsalma ilə maksimal nəfəsvermə arasındakı fərqi ifadə edir. Normalda baza göstəricisi yaşa, cinsə və bədən ölçülərinə görə dəyişir. FVC göstəricisi ağciyərlərin ümumi tutumunu əks etdirir. Daha aşağı FVC göstəricisi ağciyərlərdə məhdudiyyət və ya məhdud hava mübadiləsi olduğunu göstərə bilər.
4. İkinci saniyədə məcburi ekspirasiya həcmi (FEV2): Bu, maksimal nəfəsalmadan sonra ikinci saniyədə ekspirasiya ilə çıxan havanın həcmini ifadə edir. FEV2 ağciyərlərin hava çıxarma sürətini göstərir və adətən FEV1 ilə müqayisə edilərək şərh olunur. FEV1/FVC nisbəti obstruktiv tənəffüs pozuntularını qiymətləndirmək üçün istifadə edilir.

Spirometr testinin nəticələrini şərh etmək üçün adətən tənəffüs xəstəlikləri mütəxəssisi və ya pulmonoloq tərəfindən qiymətləndirmə aparılır. Normal göstəricilər insanın yaşına, cinsinə, boyuna və digər sağlamlıq amillərinə görə dəyişə bilər.

Məqalənin şəklinin izahı: Spirometrin istifadəsini göstərən rəsm

Məqalədə adı çəkilən tarixi şəxslər: John Hutchinson (1811–1861)

• Əvvəlki mövzu: Panum və Farer adalarında qızılca 1846 – Epidemiologiyanın ilk toxumları
• Növbəti mövzu: Amerika Tibb Assosiasiyası 1847 – Onunla gələn nizam