Panum və Farer adalarında qızılca 1846 – Epidemiologiyanın ilk toxumları

Epidemiologiya sahəsi, yəni xəstəliklərin əsl səbəbləri haqqında anlayışımız, hələ bakteriyaların və digər mikroorqanizmlərin təsirləri anlaşılmadan əvvəl yaranmışdı. Epidemiologiya, əhali sağlamlığına təsir edən amillərin öyrənilməsidir. Məsələn, İbn Sina “Tibb qanunu”nda (eramızın təxminən 1025-ci ili) cinsi yolla keçən xəstəliklərin və vərəmin yoluxucu olduğunu, karantinin müəyyən xəstəliklərin yayılmasını məhdudlaşdırmaqda faydasını müzakirə etmişdir. 

1800-cü illərin ən məşhur epidemioloqları arasında danimarkalı fizioloq Peter Panum (qızılcanın yayılması), John Snow (vabanın yayılması) və ingilis həkim William Budd (tifüs qızdırmasının yayılması) yer alır.

Panum-un işi və müasir epidemiologiya sahəsinə verdiyi töhfələr böyük əhəmiyyət daşıyır. 1846-cı ildə Danimarka hökuməti Şimali Atlantik okeanının dumanları arasında yerləşən Farer adalarında qızılcanın yayılmasını araşdırmaq üçün 26 yaşlı Panum-u təyin etdi. 

Lakin Panum-un dövründə qızılca çox vaxt ölümcül ola bilirdi. 1846-cı ildə qızılca Farer adalarında 65 ildir ölümə səbəb olmamışdı, lakin qəflətən adada yaşayan 7782 nəfərdən 6000-dən çoxu qızılcaya yoluxdu. Sahil vadiləri adalardakı müxtəlif əhali qruplarını bir-birindən ayırdığı üçün hər kiçik yaşayış məntəqəsində xəstəliyin gedişini digərlərindən təcrid edərək öyrənmək mümkün oldu. Müxtəlif kəndləri araşdıran Panum qızılcanın inkubasiya müddətinin təxminən iki həftə olduğunu müəyyən etdi. Həmçinin əvvəlki illərdə yoluxmuş yaşlı insanlarla söhbət edərək uzunmüddətli immunitet haqqında məlumat topladı və bu şəxslərin heç birinin 1846-cı ildə qızılcaya yoluxmadığını aşkar etdi. Panum qızılcanın infeksion törədicilərlə çirklənmiş əşyalar vasitəsilə və ya insanlar arasında yaxın təmasla yayıldığına inanırdı.

Panum qızılcanı araşdırdığı dövrdə virusların xəstəliklərin səbəbi olduğu məlum deyildi. Bu baxımdan da onun araşdırmaları və baxışı olduqca təsirli və qabaqcıl idi. Virusların kəşfi isə bu dövrdən xeyli sonra, 19-cu əsrin sonunda baş verdi. İlk müəyyən edilmiş virus olan tütün mozaikası virusu 1892-ci ildə rus alimi Dmitri Ivanovsky tərəfindən kəşf edildi. Beləliklə, Panum qızılcanı araşdırarkən viruslar hələ kəşf olunmamışdı və buna görə də o, qızılcanın virus xəstəliyi olduğunu bilmirdi. Lakin Panum epidemiya zamanı qızılcanın yoluxucu xəstəlik olduğunu və insandan insana keçdiyini müşahidə etdi və sənədlərində bu müşahidələrini göstərdi. Bu, qızılcanın anlaşılması üçün mühüm addım idi.

Panum-un tibb tarixindəki mühüm yeri "1846-cı ildəki Observations Made During the Epidemic of Measles on the Faroe" adlı dəqiq sahə araşdırmalarına əsaslanır və bu iş hələ inkişaf etməkdə olan epidemiologiya sahəsinin ilk toxumudur.

Yazıdakı şəklin izahı: Soldakı şəkil Dr. Peter Paum-u, sağdakı şəkil isə Şimali Atlantikdəki Farer adalarının xəritədəki yerini göstərir.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Abu ‘Ali al-Husayn ibn ‘Abd-Allah Ibn Sina (Avicenna) (980– 1037), William Budd (1811–1880), John Snow (1813–1858), Peter Ludvig Panum (1820–1885)

• Əvvəlki mövzu: İngilis fəhlə sinfinin gigiyenik şəraiti 1842 – İctimai səhiyyə qanunu
• Növbəti mövzu: Spirometr 1846 – Tənəffüs yolları xəstəliklərinə açılan qapı