Taun, müharibə və neştər: Qara Ölümdən sağ çıxan cərrah Guy de Chauliacın xərçəng tərifi

Dünən müqəddəs Hildegard von Bingen ilə Reyn çayının dumanlı sahillərində xərçəngin gizli köklərini axtarmışdıq. Hildegard xəstəliyin bədənin daxili kimyasının pozulması ilə başladığını hiss etmişdi. Lakin 14-cü əsrə gəldikdə Avropanın üzərinə çökən qaranlıq o qədər sıx idi ki, mistik görüntülərin yerini artıq ölümün soyuq gerçəkliyi alacaqdı.

İl 1348 idi. Avropa əhalisinin üçdə birini məhv edən "Qara Ölüm" (taun) epidemiyası Avinyonu vurduqda Papa VI Klementin baş həkimi Guy de Chauliac qorxub qaçanlardan fərqli olaraq qalmağı seçdi.

Ölümün astanasından dönən Chauliac qazandığı o amansız təcrübə ilə 1363-cü ildə Orta əsrlərin ən böyük cərrahi şah əsəri olan Chirurgia Magnanı (Böyük Cərrahiyyə) qələmə aldı. Bu əsər cərrahiyyənin yalnız sənət deyil, elm sahəsi olduğunun tarixi elanı idi.

Bədəndə qaynayan turşu: "qovrulmuş" öd və xərçəngin yandırıcı təbiəti

Guy de Chauliac xərçəngin səbəbini izah edərkən Qədim Yunanıstandan gələn "Qara Öd" nəzəriyyəsinə yeni aqressivlik əlavə etdi. Ona görə xərçəng sadə maye yığılması deyil, bədəndə həbs olunub "qovrulmuş" (adust) və çürümüş qara ödün yaratdığı fəlakət idi.

Chauliaca görə bu zərərli mayelər bir nahiyəyə (məsələn, süd vəzinə) çəkilir, orada qızır və "zəhərli, turşulu xüsusiyyət" qazanırdı. Onun tərifində xərçəng bədənin öz şirəsində qaynayan turşu yanığı kimi toxumanı daxildən yeyirdi.

Adsız canavarlara ad vermək: ayaqlardakı qurd və üzdəki toxunulmazlıq

Chauliacın onkologiya tarixinə ən böyük praktik töhfəsi zədələnmələri anatomik nahiyələrinə və göstərdikləri vəhşiliyə görə təsnif etməsidir:

Ən iti neştər: dayanmağı bilən cərrahın cəsarəti

Chauliacın üzdəki xərçəngləri "Noli me tangere" (Mənə toxunma!) adlandırmasının həyati səbəbi var idi: Hippokratın əsrlər əvvəl qoyduğu o məşhur qaydanı öz klinik təcrübəsi ilə təsdiqləmişdi. Üzdəki bu xərçəngə bıçaqla yarımçıq müdaxilə etsəniz, onu yalnız daha çox qıcıqlandırar və xəstənin üzünü dəhşətli ağrı içində məhv edərsiniz.

Chauliac neştərini nə vaxt işlədəcəyini biləcək qədər usta, lakin sərhədlərini qəbul edəcək qədər də dürüst idi. Şiş radikal şəkildə çıxarıla bilməyəcəksə, xəstəni masada əbəs yerə öldürmək əvəzinə ağrını yüngülləşdirən məlhəmlərlə palliativ qayğını şərt qoyurdu. Bu, onkologiyada "həyat keyfiyyəti"nə yönəlmiş ilk sistemli yanaşmalardan biri idi.

Dərinin altındakı qaranlıq sirlər: anatomik inqilaba doğru

Guy de Chauliac Orta əsrlərin qaranlıq örtüyünü yırtan yorğun qəhrəman idi. Xəstəliyi kənardan oxumaqda öz dövrünün zirvəsinə çatmışdı. Lakin xərçəngin əsl sirrinin "içəridə", orqanların dərinliyində gizləndiyini hiss etmişdi.

Xəstəliyə qalib gəlmək üçün min ildən artıq qadağan olan bir işi görmək — insan bədəninin içinə, o qaranlıq keçidlərə baxmaq lazım idi. Chauliacın anatomiyaya həsrəti tibbin növbəti böyük dayanacağının xəbərçisi idi.