Telomeraza 1984 – Bir çox xəstəlik üçün yeni terapevtik hədəf

Hüceyrələrimizdəki xromosomların hər biri zülal dayağının ətrafına sarınmış uzun, spiralşəkilli DNA molekulundan ibarətdir. Bütün xromosomların uclarında telomer adlanan, TTAGGG ilə göstərilən əsaslar ardıcıllığını ehtiva edən xüsusi qoruyucu başlıq var. 

Hüceyrə bölünməsi üçün DNA-nı kopyalayan ferment hər xromosomun sonuna qədər tam kopyalaya bilməsə də, telomer bu potensial qüsuru kompensasiya edir. Çünki uc hissələr sadə TTAGGG-dən ibarətdir və potensial olaraq 1000-dən çox dəfə təkrarlanır. Lakin hər hüceyrə bölünməsində bu aşınma prosesi səbəbindən telomerin bir hissəsi itir və telomer çox qısaldıqda xromosom artıq bu "köhnə" hüceyrələrdə kopyalana bilmir. Bədənin bir çox hüceyrəsi kultur qabında təxminən 50 hüceyrə bölünməsindən sonra qocalma (bölünə bilməmə) vəziyyətinə keçir.

Bioloqlar Carol Greider və Elizabeth Blackburn 1984-cü ildə mikroskopik birhüceyrəli Tetrahymena üzərində işləyərkən xromosom aşınmasının qarşısını ala bilən və TTAGGG-ni xromosom uclarına geri əlavə edərək telomerləri uzadan, RNA tərkib hissəsinə malik ferment olan telomerazanı kəşf etdilər.

Telomeraza aktivliyi somatik (çoxalma xüsusiyyəti olmayan) hüceyrələrin çoxunda çox aşağıdır, lakin döl hüceyrələrində, yetkin fərdin germ hüceyrələrində (spermatozoid və yumurta istehsal edən), immun sistemi hüceyrələrində və şiş hüceyrələrində aktivdir; bunların hamısı müntəzəm bölünə bilir. 

Bu kəşflər telomeraza aktivliyi ilə qocalma və xərçəng arasında əlaqə olduğunu düşündürür. Buna görə ömrü uzatmaq (hüceyrələri ölümsüzləşdirməklə) və ya xərçəngin qarşısını almaq (ölümsüzlüyü dəyişdirərək hüceyrələri davamlı olaraq ölə bilən hüceyrələrə bölməklə) məqsədilə telomerazanın aktivləşməsini və ya təsirsizləşməsini tətikləmək fikrini sınaqdan keçirmək üçün müxtəlif təcrübələr aparılır. 

İnsanlarda bəzi erkən qocalma xəstəlikləri qısa telomerlərlə əlaqəlidir. Həmçinin insan şişlərinin çoxunda telomeraza aktivləşməsi aşkar edilib. Birhüceyrəli şirin su Tetrahymena orqanizminin aktiv telomerazaya malik olduğu üçün qeyri-məhdud bölünə bildiyini və əslində ölümsüz olduğunu unutmamaq lazımdır.

Greider və Blackburn belə deyirlər: 

"1980-ci illərin əvvəlində alimlər Tetrahymenada xromosomların davamlılığını araşdıraraq potensial xərçəngəleyhinə müalicələri müəyyən etməyə çalışmırdılar.... Təbiət araşdırmalarında əsas proseslərin nə vaxt və harada ortaya çıxacağını heç vaxt proqnozlaşdırmaq mümkün deyil.”

Yazıdakı şəklin izahı: Telomerazadan məhrum olacaq şəkildə hazırlanmış siçanlar erkən qocalır, lakin ferment dəyişdirildikdə sağlamlıqlarına qovuşurlar. Tədqiqatçılar siçanlarda sümük və qığırdaq inkişafını, degenerasiyanı araşdırmaq üçün xüsusi boyalardan istifadə edə bilərlər.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Elizabeth Helen Blackburn (d. 1948), Carolyn Widney “Carol” Greider (d. 1961)

• Əvvəlki mövzu: Peptik xoralar və bakteriyalar 1984 – Helicobacter Pylori
• Sonrakı mövzu: Nazik bağırsaq transplantasiyası 1987 – Yeni immunosupressantın açdığı yol