Trepanasiya MÖ 6500 – Kəsməyə və deşməyə başlayırıq

Pis ruh, yoxsa epilepsiya?

Neyroelmçi və tibb tarixçisi Stanley Finger belə yazır: “Böyük sivilizasiyalar yaranmazdan əvvəl beyinə ali funksiyalarda xüsusi rol verilmiş ola biləcəyi iddiası bir sıra Neolit [Yeni Daş Dövrü] məkanlarında qəsdən kəsilmiş və ya deşilmiş kəllələrin tapılmasından qaynaqlanır.“ Əslində, trepanasiya adlanan, kəsmə, deşmə və/və ya qaşıma ilə insan kəlləsində dəlik açmaq bir vaxtlar olduqca geniş yayılmışdı. Tarixdən əvvəlki dövrdə xəstələrdən çıxarılan kəllə sümüyü parçaları pis ruhları uzaqlaşdıran tilsim kimi taxılmış ola bilər. Bu tətbiqin səbəbləri aydın deyil. Bəlkə qədim insanlar ağır baş ağrılarını və epilepsiyanı yüngülləşdirməyə, yaxud “pis ruhların” başdan çıxmasına imkan verməyə çalışırdılar. Prosedur aparılanların koka yarpaqları və ya alkoqolla anesteziya alıb-almadığı da məlum deyil. Maraqlıdır ki, M.Ö. 6500 tarixinə aid Fransa qəbiristanlığında 120 tarixöncəsi kəllənin təxminən üçdə birində trepanasiya dəlikləri vardı. Trepanasiyalı kəllələrin bir çoxunda ətraf sümüyün sağaldığı görünür. Bu, insanların adətən həmin qorxunc prosedurdan sağ çıxdığını göstərir. Orta əsrlərdə və sonralar insanlar tutmaları yüngülləşdirmək, kəllə sınıqları kimi baş zədələrini sağaltmaq üçün trepanasiya keçirirdilər.

Trepanasiya Afrika, Kolumbdan əvvəlki Mezoamerika və Avropanın bir çox yeri daxil bütün dünyada tətbiq edilmişdir. Təkcə Peruda 10.000-dən çox trepanasiyalı kəllə aşkar edilmişdir. Avropada kəllə dəliklərinin diametri bir neçə santimetrdən kəllənin təxminən yarısınadək dəyişir.

Əbül-Qasım əz-Zəhravi (Albucasis) (936-1013)

İslamın ən böyük orta əsr cərrahlarından biri olan Əbül-Qasım belə prosedurlarda burğudan istifadə edirdi. O yazırdı: “Əməliyyatçı ən cahil və qorxaq insan olsa belə, beyin qişasına heç nə olmayacağına əminliklə sümüyü kəsər; bəli, hətta yuxulu olsa belə. Lakin dura (beynin xarici qişası) qaralarsa, onun ölümə məhkum olduğunu bilə bilərsiniz."

Son illərdə bəzi qeyri-adi şəxslər prosedurun aydınlanmaya gedən yolu asanlaşdırdığına inandıqları üçün özlərinə trepanasiya tətbiq etmişlər.

• Əvvəlki mövzu: Sehrbaz həkim (MÖ 10,000) 
• Növbəti mövzu: Sidik analizi MÖ 4000 – Laboratoriya təbabətinin ilk addımı