Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının peyvənd proqramı 150 milyon insanı və 10 milyard illik həyatı xilas edib

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) həyatı xilas edən peyvəndləri dünyada hamıya əlçatan etmək üçün 1974-cü ildə "Genişləndirilmiş İmmunizasiya Proqramı – Expanded Programme on Immunization (EPI)" başladıb.

EPI-nin 50-ci ildönümü münasibətilə 2 may 2024-cü ildə THE LANCET jurnalında dərc edilmiş analiz proqram başlayandan bəri peyvəndləmənin dünyada ictimai sağlamlığa təsirini ölçməyi hədəfləyib.

Peyvəndlər necə işləyir və xəstəliklərdən necə qoruyur?

Peyvəndlər immun sistemimizi müəyyən patogenlərdən qorunmağa hazırlayan bioloji preparatlardır. Peyvənd az miqdarda zəiflədilmiş və ya inaktivləşdirilmiş patogen, yaxud onun zülallarını ehtiva edir. Bu maddələr immun sistemini stimullaşdırır və patogenlə mübarizə üçün anticisim yaranmasına səbəb olur. Peyvəndlənmiş şəxs həmin patogenlə yenidən qarşılaşdıqda immun sistemi onu tez və effektiv tanıyıb məhv edir, beləliklə xəstəliyin yaranmasının qarşısını alır.

Tədqiqatın təfərrüatları

Tədqiqatçılar EPI daxilindəki 14 patogenə qarşı 50 illik peyvəndləmənin qlobal və regional ictimai sağlamlıq təsirini qiymətləndirmək üçün bir sıra riyazi və statistik modellərdən istifadə ediblər.

Bu 14 patogen bunlardır:

1. Corynebacterium diphtheriae bakteriyası - Difteriya
2. Haemophilus influenzae tip B bakteriyası - Meningit və digər invaziv infeksiyalar
3. Hepatit B virusu - Hepatit B
4. Yapon ensefaliti virusu - Yapon ensefaliti
5. Qızılca virusu - Qızılca
6. Neisseria meningitidis A bakteriyası - Meningit A
7. Bordetella pertussis bakteriyası - Göyöskürək
8. Streptococcus pneumoniae bakteriyası - İnvaziv pnevmokok xəstəliyi
9. Poliovirus - Uşaq iflici (poliomielit)
10. Rotavirus - Rotavirus infeksiyaları
11. Rubella virusu - Məxmərək
12. Clostridium tetani bakteriyası - Tetanus
13. Mycobacterium tuberculosis bakteriyası - Vərəm (tuberkulyoz)
14. Sarı qızdırma virusu - Sarı qızdırma

Modelləşdirilən patogenlər üçün 1974-cü ildən tətbiq edilmiş bütün rutin və əlavə peyvəndlərin əhatəsi nəzərə alınıb. Keçmişdə peyvəndlərin olmadığı fərziyyə ssenarisi ilə müqayisədə hər yaş qrupunda qarşısı alınmış ölüm və xəstələnmə göstəriciləri hesablanıb. Sonra nəticələr peyvəndləmənin həmin dövrdə dünyada azalan körpə və uşaq ölümünə töhfəsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunub.

150 milyon insanın ölümünün qarşısı alınıb

ÜST-nin həyata keçirdiyi EPI peyvənd proqramı 1974-cü ildən bəri 154 milyon ölümün qarşısını alıb; 

• 146 milyonu 5 yaşdan kiçik uşaqlar, 
• 101 milyonu isə 1 yaşdan kiçik körpələr olub

10 milyard illik həyat qazancı

Qarşısı alınan hər ölümə görə orta hesabla 66 il tam sağlam həyat qazanılıb. Bu da 10,2 milyard illik tam sağlam həyat qazanıldığı deməkdir.

Bu, peyvənd proqramlarının yalnız ölüm göstəricilərini azaltmadığını, insanların daha uzun və sağlam yaşamasına da töhfə verdiyini vurğulayır. Daha ətraflı desək:

1. Qarşısı alınan hər ölümə görə orta hesabla 66 il tam sağlam həyat qazanılıb:

   • Tədqiqat peyvəndlə qarşısı alınan hər ölümün insanın orta ömrünə 66 il əlavə etdiyini hesablayır. Bu, peyvəndlərin yalnız həyatları xilas etmədiyini, həmin insanların uzun və sağlam yaşamasını da təmin etdiyini göstərir.
   • "Tam sağlam həyat" sağlam və xəstəliksiz keçirilən illəri bildirir.

2. Bu da 10,2 milyard illik tam sağlam həyat qazanıldığı deməkdir:

   • Tədqiqat peyvəndlər sayəsində ümumilikdə 154 milyon həyatın xilas olunduğunu bildirir. Hər həyat üçün orta hesabla 66 il tam sağlam həyat qazanıldığı fərziyyəsi ilə vurduqda 154 milyon həyat x 66 il = 10,2 milyard illik tam sağlam həyat əldə edildiyi nəticəsi alınır.
   • Bu hesablama peyvənd proqramlarının qlobal ictimai sağlamlığa böyük töhfəsini həm həyatları xilas etmək, həm də insanların daha uzun və sağlam yaşamasını təmin etmək baxımından göstərir.

Körpə sağlamlığı üçün əvəzolunmazdır

Tədqiqatçılar qlobal körpə ölümündə müşahidə olunan azalmanın 40%-nın, Afrika regionunda isə 52%-sinin peyvəndləmə hesabına olduğunu irəli sürürlər. 2024-cü ildə 10 yaşdan kiçik uşağın növbəti ad gününə qədər sağ qalma ehtimalı keçmişdə peyvəndlərin olmadığı fərziyyə ssenarisindən 40% yüksəkdir. Sağ qalma ehtimalının artması hətta irəli yaşlarda da müşahidə olunur.

Müəlliflər 1974-cü ildən bəri bütün qlobal regionlarda uşaqlıq dövründə sağqalım baxımından mühüm qazanc əldə edildiyi qənaətinə gəliblər. Son 50 ildə körpələrin sağqalımının yaxşılaşmasına EPI-nin ən böyük töhfə verdiyi hesablanır. İlkin səhiyyə xidmətlərinin gücləndirilməsi çərçivəsində bu nəticələr sağlamlıq qazancını qorumaq və gələcək həyatları qarşısı alına bilən yoluxucu xəstəlik ölümlərindən xilas etməyə davam etmək üçün immunizasiyaya ədalətli və universal çıxışın həyati əhəmiyyətini göstərir.