Xərçəng riski: Pestisidlər yeni siqaretdirmi?

Pestisid nədir? Nə üçün istifadə edilir?

Pestisidlər zərərli orqanizmləri (həşəratlar, alaq otları, göbələklər və s.) nəzarətdə saxlamaq və ya məhv etmək üçün kənd təsərrüfatında istifadə olunan kimyəvi maddələrdir. Bitki xəstəliklərinin qarşısını almaq və məhsuldarlığı artırmaq üçün geniş istifadə edilir. Lakin insan sağlamlığına və ətraf mühitə mənfi təsirləri ola bildiyi üçün ehtiyatla işlədilməlidir.

Pestisidlər müasir kənd təsərrüfatını dəyişdirərək istehsal səmərəliliyini artırıb və sürətlə böyüyən dünya əhalisinin ərzaq təhlükəsizliyində mühüm rol oynayıb. Lakin ictimai sağlamlıq baxımından pestisidlərə məruzqalmanın bir çox zərərli təsirlə əlaqələndirildiyi məlumdur; bunlara Parkinson kimi nevroloji xəstəliklər, immun sisteminin zəifləməsi və xərçəng riskinin artması da daxildir.

Pestisidlərə məruzqalma kolorektal xərçəng, ağciyər xərçəngi, leykemiya (həm uşaqlarda, həm də yetkinlərdə), limfoma və mədəaltı vəzi xərçəngi kimi xərçənglərlə əlaqələndirilib. Lakin bu tədqiqatlar adətən müəyyən pestisidlərə və ya xərçəng növlərinə məruz qaldığı bilinən insanlara yönəlib və buna görə məhdud baxış təqdim edib.

ƏLAQƏLİ MÖVZU: Bəzi pestisidlərin mədəaltı vəzi xərçəngi riski ilə əlaqəli olduğu müəyyən edildi

Pestisid istifadəsinin daha geniş cəmiyyətdə xərçəng riskinə təsirinin əhatəli qiymətləndirilməsi hələ aparılmayıb.

25 iyul 2024-cü ildə Frontiers in Cancer Control and Society jurnalında dərc olunmuş əhali səviyyəli tədqiqat bu boşluğu doldurmaq məqsədilə ABŞ əhalisində pestisid istifadəsini qiymətləndirən və müxtəlif amillərə görə düzəliş edilmiş modellə xərçəng risklərini araşdırıb. Məqsəd regional fərqləri müəyyənləşdirmək və ictimai sağlamlığı qoruyan siyasətlərin hazırlanmasına töhfə vermək idi.

Xərçəng riskinin hesablanması

Tədqiqatçılar kənd təsərrüfatı pestisidlərindən qaynaqlanan əlavə xərçəng riskini hesablamaq üçün müxtəlif məlumat mənbələrindən istifadə edən model hazırlayıblar. Əsas məlumatlar bunları əhatə edib:

• ABŞ Geoloji Xidmətinin 2019-cu il pestisid istifadəsi məlumatları: 3143 bölgədə 69 kənd təsərrüfatı pestisidi əhatə olunub.
• Milli Səhiyyə İnstitutları və Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzlərinin 2015-2019-cu illərdə topladığı, sidik kisəsi, kolorektal, leykemiya, ağciyər, qeyri-Hodgkin limfoması və mədəaltı vəzi xərçəngi daxil olmaqla müxtəlif növlər üzrə hər 100000 nəfərə düşən xərçəng insidensiyası (rastgəlmə tezliyi) məlumatları.
• Siqaret çəkmə faizi, Sosial Həssaslıq İndeksi, kənd təsərrüfatı torpaqlarının istifadəsi və 2019-cu il üzrə ABŞ-ın ümumi əhalisi kimi kovariatlar.

Pestisid istifadə profilləri heterogen əhali daxilində homogen alt qrupları müəyyənləşdirmək üçün işlədilən statistik üsul — gizli sinif analizi ilə hazırlanıb. Sonra ümumi xətti modellə bu pestisid istifadə nümunələrinin və kovariatların xərçəng insidensiyasına təsiri qiymətləndirilib.

Model pestisidlərə məruzqalma ilə əlaqəli "əlavə" xərçəng riskinin ən yüksək və ən aşağı olduğu bölgələri vurğulayaraq kənd təsərrüfatında pestisid istifadəsi fərqlərindən qaynaqlanan illik xərçəng hallarının təxmini artımını hesablayıb.

Ən çox təsirlənən bölgə: Orta Qərb

Model səbəb-nəticə əlaqəsini sübut etməsə və ya fərdi riskləri qiymətləndirməsə də, pestisid istifadə nümunələri ilə xərçəng insidensiyası arasındakı əlaqəni əhali səviyyəsində göstərir.

Qarğıdalı istehsalı ilə tanınan ABŞ-ın Orta Qərb bölgəsi pestisid istifadəsindən ən çox təsirlənən bölgə kimi önə çıxıb. Ən aşağı riskli bölgələrlə müqayisədə Orta Qərbdə hər il bütün xərçəng növləri üzrə ümumilikdə 154541 əlavə xərçəng halı müşahidə edilib. Kolorektal və mədəaltı vəzi xərçəngində bu illik artımlar müvafiq olaraq 20927 və 3835 hal kimi bildirilib. Leykemiya və qeyri-Hodgkin limfomasında da oxşar meyillər müşahidə olunub.

Pestisidlər və siqaret

Tədqiqatçılar eyni modeldən istifadə edərək siqaretlə əlaqəli əlavə xərçəng riskini də hesablayıblar. Bir çox halda pestisidlərin siqaretdən daha yüksək xərçəng riski yaratdığı müəyyən edilib.

Ən aydın fərq qeyri-Hodgkin limfomasında müşahidə edilib; pestisidlərin siqaretlə müqayisədə 154,1% daha çox halla əlaqələndirildiyi görülüb. Bütün xərçəng növləri, sidik kisəsi xərçəngi və leykemiyada artımlar müvafiq olaraq 18,7%, 19,3% və 21% olub.

Nəticə xərçəng riskləri araşdırılarkən pestisidlərə məruzqalmanın siqaretlə birlikdə nəzərə alınmasının əhəmiyyətini vurğulayır.

Araşdırma əhatəsinin genişləndirilməsi

Bu tədqiqatın bəzi məhdudiyyətlərinə də diqqət çəkmək lazımdır. Müəyyən coğrafi bölgələrdə məlumat çatışmır, araşdırılan inzibati ərazilərin ölçüsü və əhalisi arasında heterogenlik var. Həmçinin tədqiqat böyük ehtimalla pestisidlərə intensiv məruz qalan mövsümi və miqrant işçiləri nəzərə almayıb. Bundan əlavə, istifadə edilən məlumatlar müstəqil şəkildə təsdiqlənməyib və fərdi risklərin qiymətləndirilməsi üçün istifadə edilə bilməyib.

Pestisidlərin insan sağlamlığına təsiri adətən məhdud sayda pestisidə və ya müəyyən xərçənglərə yönələn geniş və mühüm araşdırma sahəsidir. Bu tədqiqat regional bərabərsizliklərə diqqət çəkməyə və gələcək tədqiqat prioriteti ola biləcək az araşdırılmış pestisidləri müəyyənləşdirməyə çalışan daha geniş, əhatəli yanaşması ilə seçilir.

İctimai sağlamlığa böyük təsiri nəzərə alaraq müəlliflər nəticələrin ən həssas icmalarla paylaşılmasını və məlumatlılığın artırılmasını təşviq edir.

Əsas günahkar pestisiddir, yoxsa istifadə miqdarı?

Pestisidlərin zərərli təsirləri adətən məruzqalma miqdarından asılıdır. Yəni əsas günahkar pestisidin özü deyil, onun necə və nə qədər istifadə olunmasıdır. Yüksək dozalarda və ya nəzarətsiz istifadə edildikdə pestisidlər insan sağlamlığına və ətraf mühitə ciddi zərər verə bilər. Düzgün tətbiq üsulları və uyğun dozalarla zərərlər minimuma endirilə bilər. Lakin yanlış və ya həddindən artıq istifadə xərçəng kimi sağlamlıq risklərini artıra bilər. Buna görə pestisid miqdarı və tətbiq üsulu təhlükəsiz istifadə baxımından mühüm amildir.

Pestisidsiz kənd təsərrüfatı mümkündürmü?

Bəli, pestisidsiz kənd təsərrüfatı mümkündür, lakin ənənəvi üsullarla müqayisədə daha çox planlaşdırma və bilik tələb edir. Orqanik əkinçilik, bioloji mübarizə və zərərvericilərin inteqrə olunmuş idarəsi kimi alternativ yanaşmalar pestisid istifadəsini minimuma endirməyi hədəfləyir. Bu üsullara təbii yırtıcılar, faydalı həşəratlar və əkin dövriyyəsi kimi strategiyalar daxildir. Lakin pestisidsiz kənd təsərrüfatı daha çox əmək və xərc tələb edə, həmişə ənənəvi üsullar qədər məhsuldar olmaya bilər. Bununla belə, ətraf mühit və insan sağlamlığı baxımından üstünlüklüdür.

Pestisidsiz dünyanı doyurmaq mümkündürmü?

Pestisidsiz dünyanı doyurmaq mümkün ola bilər, lakin bu, böyük çətinlikdir. Ənənəvi kənd təsərrüfatında məhsuldarlığı artırmaq və zərərvericilərlə mübarizə üçün pestisidlər geniş istifadə edilir. Onların tam aradan qaldırılması məhsul itkisinə və istehsal xərclərinin artmasına səbəb ola bilər; bu da ərzaq təchizatına təsir göstərə bilər.

Lakin orqanik əkinçilik, bioloji mübarizə və zərərvericilərin inteqrə olunmuş idarəsi (IPM) kimi dayanıqlı kənd təsərrüfatı üsulları pestisid istifadəsini azaldaraq ərzaq istehsalını davam etdirə bilər. Bu üsullar təbii ekosistemləri qoruyaraq ətraf mühitə daha uyğun, uzun müddətdə dayanıqlı həllər təqdim edir. Qabaqcıl texnologiyalar, dəqiq əkinçilik və genetik yaxşılaşdırma üsulları da məhsuldarlığı artıraraq pestisid istifadəsindən asılılığı azalda bilər.

Lakin pestisidsiz kənd təsərrüfatının dünyada tətbiq imkanı iqlim, torpağın quruluşu və istehsal miqyası kimi bir çox amildən asılıdır. Səmərəli tətbiq üçün geniş təlim, texnologiyaya sərmayə və siyasət dəyişiklikləri lazımdır. Nəticə olaraq pestisidsiz dünya texniki baxımdan mümkün olsa da, bu keçidin qlobal miqyasda necə idarə ediləcəyi mühüm sualdır.