Xərçəng xəstəsində iştahasızlıq problemi üçün yeni müalicə: Aşağı dozalı olanzapin

Xərçəng xəstələrində iştahasızlıq mühüm problemdir, çünki malnutrisiya (yetərsiz qidalanma) xəstələrin həyat keyfiyyətinə və müalicəyə cavabına təsir edə bilər.

Xərçəng xəstələrində iştahasızlıq bir neçə amildən qaynaqlana bilər. İştahasızlıq xərçəngin özünün, müalicə üsullarının və psixoloji amillərin birləşməsi nəticəsində yarana bilər. Xərçəngdə iştahasızlığa səbəb olan bəzi amillər bunlardır:

• Xərçəng hüceyrələri: Xərçəng hüceyrələri bədəndə enerji və qida ehtiyatlarını istehlak edə və normal hüceyrələrin enerji almasına mane ola bilər. Həmçinin xərçəng hüceyrələri proinflamatuar sitokinlər adlanan maddələr ifraz edərək iştahasızlığa və çəki itkisinə səbəb ola bilər.
• Müalicə üsulları: Kimyaterapiya, radioterapiya, immunoterapiya, hormonal müalicə və cərrahiyyə kimi xərçəng müalicələrinin iştahanı azalda bilən yan təsirləri ola bilər. Bunlara ürəkbulanma, qusma, ağız yaraları və dadbilmədə dəyişikliklər kimi mədə-bağırsaq problemləri daxil ola bilər.
• Psixoloji amillər: Xərçəng diaqnozu və müalicə prosesi stress, təşviş və depressiya kimi emosional problemlərə gətirib çıxara bilər, bu da iştahanın azalmasına və çəki itkisinə səbəb ola bilər.

Xərçəng xəstələrinin yaşadığı iştaha problemlərinin yayılması xərçəngin növündən, mərhələsindən, müalicə üsullarından və xəstənin ümumi sağlamlığından asılı olaraq dəyişir. Xərçəng xəstələrinin təxminən 40% ilə 80%-i iştahasızlıq və çəki itkisi kimi qidalanma problemləri yaşayır.

Xərçəng xəstələrində iştahanı artırmaq üçün müxtəlif üsullar istifadə edilir. Bu üsulların effektivliyi xəstənin vəziyyətindən və müalicəsindən asılı olaraq dəyişir:

• Dərmanlar: İştahaartırıcı dərmanlar xəstələrin iştahasını və çəki almasını dəstəkləməyə kömək edə bilər. Megestrol asetat (Megace və Borea) və dronabinol kimi dərmanlar iştahanı stimullaşdırmaq və çəki itkisini azaltmaq üçün istifadə edilir.
• Qidalanma dəstəyi: Xərçəng xəstələrinə enerji və qida ehtiyaclarını qarşılayacaq şəkildə xüsusi hazırlanmış yeməklər təqdim edilə bilər. Qidalanma mütəxəssisləri xəstəyə uyğun pəhrizi müəyyən edir və qidalanma tövsiyələri verirlər.
• Fiziki aktivlik: Yüngül fiziki aktivlik iştahanı artıra və xəstələrin enerji səviyyəsini yüksəldə bilər. Xəstələrin vəziyyətinə uyğun fiziki fəaliyyətlər seçilməlidir.

Xərçəng xəstəsində iştahaartırıcı kimi ən çox megestrol asetata üstünlük verilir. Bu dərman progesteron törəməsi olan sintetik hormondur. İştahaartırıcı təsiri beynin hipotalamus nahiyəsində aclıq və toxluq siqnallarını tənzimləyən mexanizmlərə təsir etməklə yaranır. Lakin qan laxtaları, hormonal pozuntular, uzunmüddətli istifadədə böyrəküstü vəzinin basdırılması və Cushing sindromu kimi yan təsirləri var. Buna görə xərçəngdə iştahanı tənzimləmək potensialı olan yeni müalicələr araşdırılır.

Aşağı dozalı olanzapin kimyaterapiya alan xəstələrdə iştahanı tənzimləyə bilər

Gündə 2,5 mg olanzapin (Zypexa və s.) qəbulunun kimyaterapiya alan, yerli irəliləmiş və ya metastatik mərhələdə mədə, qaraciyər-öd yolları və ağciyər xərçəngi olan xəstələrdə iştahanı əhəmiyyətli dərəcədə tənzimləyə bildiyi müşahidə edildi.

Hindistanın Puducherry şəhərindəki Jawaharlal Ali Tibbi Təhsil və Tədqiqat İnstitutundan (JIPMER) Lakshmi Sandhya və həmkarları mövzunun əhəmiyyətini belə ifadə edirlər: "Anoreksiya yeni diaqnoz qoyulmuş xərçəng xəstələrinin təxminən 50%-sində gördüyümüz pozuntudur və sağqalım üzərində ciddi təsirləri ola bilər. Xüsusilə ağciyər və mədə-bağırsaq sistemi xərçəngi olan xəstələr kimyaterapiya zamanı iştahasızlığa meyilli ola bilirlər. Olanzapin sübut olunmuş iştahaartırıcıdır və xərçəng xəstələrində qısamüddətli antiemetik (qusmanın sinir mərkəzinə təsir edən dərmanlar) kimi istifadə edilir, lakin uzunmüddətli iştaha stimullaşdırılması üçün istifadəsinə dair hələ kifayət qədər tədqiqat yoxdur."

Journal of Clinical Oncology jurnalında 28 mart 2023-cü ildə dərc edilmiş tədqiqatda alimlər əvvəllər müalicə almamış, median yaşı 55 olan, yerli irəliləmiş və ya metastatik mərhələdə mədə, qaraciyər-öd yolları və ağciyər xərçəngi olan 124 yetkinin (18 yaş və yuxarı) 12 həftə ərzində 2,5 milliqram olanzapin və ya plasebo alacağı tədqiqat dizaynı hazırladılar.

Qidalanma vəziyyəti, həyat keyfiyyəti və kimyaterapiyanın yan təsirlərindəki dəyişikliklərlə yanaşı tədqiqatda müşahidə edilməsi nəzərdə tutulan əsas nəticə vizual analoq şkalasına (GAS) və anketlərə əsasən 5%-dən çox çəki artımı və iştahanın artması idi.

12 həftədən sonra olanzapin qrupundakı 58 və plasebo qrupundakı 54 xəstəyə dair yekun nəticələr əldə edildi; onlardan olanzapin qrupunun 60%-ı və plasebo qrupunun 9%-u, 5%-dən çox çəki artımı ilə istənilən nəticəyə çatdı.

Əlavə olaraq olanzapin qrupunun 52%-si, plasebo qrupunun isə 18%-i tövsiyə edilən gündəlik kalori qəbulunun 75%-dən çoxunu qəbul etdi.

Bildirilən yan təsirlərin çoxu qruplar arasında oxşar idi (olanzapin üçün 85%, plasebo üçün 88%) və xəstələrin qan göstəricilərində dəyişiklik müşahidə edilmədi.

3-cü dərəcəli və ya daha yüksək yan təsiri olan xəstələrin faizi olanzapin qrupunda plasebo qrupundan aşağı idi (12%-yə qarşı 37%). Olanzapin qrupundakı xəstələr plasebo xəstələrinə nisbətən başlanğıcdan etibarən həyat keyfiyyətlərində əhəmiyyətli yaxşılaşma bildirdilər.

Tədqiqatçılar nəticələrin müxtəlif xərçəngləri və müalicə rejimlərini əhatə etməsi, 12 həftədən sonrakı çəki barədə məlumat çatışmazlığı, nisbətən kiçik tədqiqat qrupu və anoreksiya ölçülərinin subyektiv xarakteri kimi amillərlə məhdudlaşdığını bildirdilər.

Nəticə olaraq aşağı dozalı olanzapin kimyaterapiyanın başlanğıcında anoreksiya riski olan xəstələr üçün effektiv və yaxşı tolere edilən əlavə müdaxilə ola bilər. Gələcək tədqiqatlarda daha çox xəstə ilə müxtəlif xərçənglərə və xəstələrin sağqalımı kimi uzunmüddətli nəticələrə baxıla bilər.