Xolesterin haqqında həqiqət: bilməli olduğunuz 12 şey – yumurta, çəki, statinlər və daha çoxu

Bu mövzu niyə vacibdir?

Xolesterin infarkt və insult kimi ölümcül ürək-damar xəstəliklərinin ən mühüm risk amillərindən biridir. Üstəlik, yüksək xolesterin adətən səssiz getdiyi üçün uzun illər hiss edilmədən damarlarımızı zədələyə bilir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına görə, ürək-damar xəstəlikləri dünyada ölümlərin 30%-dan çoxunu təşkil edir. Yəni bu barədə məlumatlı olmaq həyat xilas edə bilər!

İnternetdə yayılan eşitmə məlumatlar, məsələn, yumurtanın xolesterinə görə zərərli olduğu kimi yanlış inanclar fikrimizi daha da qarışdıra bilər. Bəzi pəhriz meyilləri də xolesterinin təsirini kiçildərək şəkəri yeganə günahkar sayır. Halbuki elmi məlumatlar bundan daha geniş mənzərə göstərir. Bu yazıda xolesterin barədə maraq doğuran bütün düzgün məlumatları sadə və anlaşıqlı dillə nəzərdən keçiririk.

1. Xolesterin nədir və nə işə yarayır?

Xolesterin bədənimizdə təbii olan yağa bənzər maddədir. Hüceyrə membranlarının quruluşunda yer alır, bəzi hormonların (estrogen, testosteron kimi) və D vitamininin istehsalında rol oynayır. Yəni xolesterin tamamilə pis deyil, lakin çoxluğu ciddi risklər yaradır.

Xolesterin iki əsas növə ayrılır:

• LDL (aşağı sıxlıqlı lipoprotein): “Pis xolesterin” kimi tanınır. Artığı damarlarda yığılır, lövhələr yaradır və damar tutulmasına səbəb olur.

• HDL (yüksək sıxlıqlı lipoprotein): “Yaxşı xolesterin”dir. LDL-ni qaraciyərə daşıyaraq bədəndən uzaqlaşdırılmasına kömək edir.

2. Xolesterininizi nə vaxt ölçdürməlisiniz?

İngiltərə Milli Səhiyyə Xidməti (NHS) 40 yaşdan yuxarı şəxslərin hər 5 ildən bir xolesterin ölçdürməsini tövsiyə edir. 75 yaşdan yuxarı şəxslərdə isə bu yoxlamalar hər il aparılmalıdır. Ailədə erkən yaşda ürək xəstəliyi tarixçəsi varsa, daha erkən yaşda test etdirmək vacibdir.

3. Qan testi nə göstərir?

Xolesterin testində adətən bu göstəricilər ölçülür:

• Ümumi xolesterin
• HDL (yaxşı) xolesterin
• LDL (pis) xolesterin
• Triqliserid (qanda dövr edən başqa yağ növü)

Xolesterinin normal göstəriciləri nədir?

Ümumi xolesterin

• <200 mg/dL → İdeal (arzuolunan)
• 200–239 mg/dL → Sərhəddə yüksək
• ≥240 mg/dL → Yüksək

LDL (pis) xolesterin

• <100 mg/dL → İdeal (optimal)
• 100–129 mg/dL → İdeala yaxın
• 130–159 mg/dL → Sərhəddə yüksək
• 160–189 mg/dL → Yüksək
• ≥190 mg/dL → Çox yüksək

HDL (yaxşı) xolesterin

• <40 mg/dL (kişilərdə) və ya <50 mg/dL (qadınlarda) → Aşağı (riskli)
• ≥60 mg/dL → Qoruyucu səviyyə (kardioprotektiv)

Triqliserid

• <150 mg/dL → Normal
• 150–199 mg/dL → Sərhəddə yüksək
• 200–499 mg/dL → Yüksək
• ≥500 mg/dL → Çox yüksək

4. Triqliserid nədir?

Triqliseridlər istifadə olunmayan kalorilərin bədəndə saxlandığı yağ növüdür. Çoxluğu ürək xəstəliyi riskini artırır. Xüsusən HDL-si normal, lakin triqliseridi yüksək olanlarda risk gizli qala bilər. Balanslı qidalanma və idman triqliserid səviyyəsini azaltmaqda çox effektivdir.

5. Genetik xolesterin yüksəkliyi nə deməkdir?

Yüksək xolesterin həmişə pis qidalanmadan yaranmır. İrsi ötürülən xəstəlik olan ailəvi hiperxolesterolemiya, hər 250 şəxsdən 1-də rast gəlinir. Bu şəxslərdə pəhrizlə xolesterini azaltmaq çox vaxt yetmir; dərman müalicəsi vacibdir.

Birinci dərəcəli qohumunuz (kişidirsə <55, qadındırsa <65 yaşında) infarkt keçiribsə, bu, sizdə də genetik risk ola biləcəyini göstərir. Mütləq test etdirməlisiniz.

6. Ürək-damar xəstəliyi riskinizi nə artırır?

Xolesterin səviyyəsi həkimlərin "ürək-damar risk balını" müəyyənləşdirmək üçün istifadə etdiyi çoxsaylı amillərdən biridir. Digər risk amilləri:

• Yaş
• Cins (kişilərdə risk daha yüksəkdir)
• Siqaret istifadəsi
• Alkoqol qəbulu
• Yüksək qan təzyiqi
• Ailə tarixçəsi
• Artıq çəki və ya piylənmə

Risk balı 10%-dan yüksəkdirsə, adətən statin müalicəsi tövsiyə olunur.

7. Statinlər: xolesterini azaltmaqda effektivdirmi?

Statinlər qaraciyərdə xolesterin sintezini azaldan və LDL reseptorlarının sayını artıraraq pis xolesterini aşağı salan dərmanlardır. Adətən LDL-ni 50%-yə qədər azalda bilərlər. Olduqca təhlükəsizdirlər və infarkt keçirmiş xəstələrdə ömrü uzatdıqları elmi cəhətdən sübut edilmişdir.

Xolesterini çox yüksək olanlarda statinlər yetərli olmazsa, PCSK9 inhibitorları kimi daha yeni nəsil dərmanlar da istifadə edilə bilər.

8. Dərmansız azaltmaq mümkündürmü?

Xolesterin yüksəkliyiniz genetik deyilsə, həyat tərzi dəyişiklikləri ilə səviyyəni azaltmaq mümkün ola bilər. Həkiminizlə danışaraq 2-3 aylıq dərmansız sınaq müddəti istəyə bilərsiniz. Bu dövrdə:

• Sağlam qidalanma
• Müntəzəm fiziki aktivlik
• Çəkiyə nəzarət kimi vərdişlər LDL-ni azaldıb HDL-ni artıra bilər.

9. Hansı qidalar xolesterinə yaxşı təsir edir?

Xolesterin üçün faydalı qidalar bunlardır:

• Yulaf: Tərkibindəki beta-qlükan bağırsaqda xolesterin sorulmasını azaldır. Gündə 3g beta-qlükan (təxminən 40g yulaf əzməsi) effektivdir.
• Paxlalılar (mərci, lobya, noxud): Həm lifli, həm də az yağlı olduqları üçün xolesterini azaltmaqda ikili təsir göstərirlər.
• Zeytun yağı, avokado, çərəzlər (badam, fındıq, qoz): Doymamış yağ turşuları ilə zəngindirlər.
• Yağlı balıqlar (qızılbalıq, skumbriya, sardina): Omeqa-3 yağ turşuları ehtiva edir, ürək üçün faydalıdır.
• Tərəvəz və meyvələr: Lif, antioksidant və vitaminlə zəngindir, “portfel pəhrizinin” əsas dayaqlarıdır.

10. Hansı qidalardan uzaq durmalı?

• Doymuş yağlar: Kərə yağı, qaymaq, qırmızı ət, emal edilmiş ətlər (sucuq, salam, sosis)
• Tropik yağlar: Kokos yağı (təxminən 85%-i doymuş yağ), palma yağı
• Həddən artıq şəkərli qidalar: Xüsusən az yağlı adı ilə satılan, lakin çox şəkər ehtiva edən məhsullar
• Ultraemal edilmiş qidalar (UPF): Qablaşdırılmış kekslər, peçenyelər, hazır yeməklər

11. Yumurta və qabıqlı dəniz məhsulları həqiqətən zərərlidirmi?

Əvvəllər bu qidalar xolesterin ehtiva etdiyi üçün pislənirdi. Lakin müasir elmi məlumatlar qidadan alınan xolesterinin qandakı səviyyəyə təsirinin məhdud olduğunu göstərir. Əsas günahkar doymuş yağlardır. Yəni əksər insanlar üçün yumurta və dəniz məhsulları sağlam pəhrizin bir hissəsi ola bilər. Lakin ailəvi hiperxolesterolemiyası olanlar ehtiyatlı olmalıdırlar.

12. Nəticə: xolesterininizi bilin, sağlamlığınızı qoruyun

Xolesterin qan təzyiqi kimi səssiz, lakin gizli düşməndir. Buna görə müntəzəm nəzarət, şüurlu qidalanma və sağlam həyat vərdişləri ilə onun qarşısını almaq mümkündür. Unutmayın, kiçik dəyişikliklər böyük fərq yaradır!