Yeni sağlam yaşam meyli – İnfuziya müalicələri həqiqi sağlamlıq, yoxsa pul tələsidir?

Sağlam yaşam infuziyalarının pərdəarxası

Dəyəri 1,8 trilyon dollar olan sağlamlıq sənayesi meditasiya dərslərindən vitamin əlavələrinə, fitnes texnologiyalarından spa və sağlam yaşam turizminə qədər uzanan xidmət və məhsulları əhatə edir. Bu sektorda ən böyük artım spa və sağlam yaşam turizmi sahəsində baş verir.

Bu iqtisadiyyat adətən həkim resepti tələb etməyən alternativ tibbi müalicə və xidmətləri əhatə edir. Lakin sürətlə yayılan bəzi müalicələr hələ də yalnız diplomlu həkim tərəfindən təyin edilə bilər.

Məsələn, xəstələrin özlərinin təsvir etdikləri müxtəlif hallar üçün venadaxili (IV) infuziyalar həkim tərəfindən təsdiqlənir və adətən tibb bacısı tərəfindən tətbiq olunur. İnfuziya edilən məhsullar arasında yorğunluq, “immunitetin gücləndirilməsi”, çəkiyə nəzarət və ya alkoqol qəbulundan sonrakı halsızlıq kimi halların müalicəsi üçün vitaminlər, qlutation kimi yeni populyarlaşan əlavələr və məhlullar yer alır.

Məşhurlar və dəbdəbəli istehlak kimi IV müalicə: yüksələn meyl

IV müalicələr son illərdə Hollywood məşhurları arasında populyar sağlamlıq tətbiqinə çevrilib. Gwyneth Paltrow, Chrissy Teigen və Harry Styles kimi tanınmış şəxslərin bu müalicələrə üz tutması ilə həmin meyl daha da yayılıb. Məşhurların bu müalicələrə üstünlük verməsi IV damcı infuziyalarının populyarlığını artırıb və bu xidmətlərin dəbdəbəli istehlak məhsulu kimi mövqe qazanmasına kömək edib.

Sağlam yaşam mərkəzləri, rezidensiyalar və hətta mənzillər... 

Bu müalicələrin xidmətlərinə və qiymətlərinə baxdıqda, IV damcı infuziyası seanslarının 100 ilə 1000 dollar arasında dəyişən qiymətlərlə təklif olunduğu görünür. Bu geniş qiymət aralığı istifadə olunan maddələrin və xidməti göstərən məkanların keyfiyyətinə görə dəyişir. IV müalicələr artıq təkcə tibbi spalarda və dəbdəbəli otellərdə deyil, yüksək yaşayış standartlı rezidensiyalarda, hətta evdə göstərilən xidmətlər vasitəsilə də təqdim olunur. Bu, həmin müalicələrin dəbdəbəli istehlak məhsulları kimi qavranılmasını gücləndirir.

Bundan başqa, qlobal sağlam yaşam sənayesinin sürətlə böyüdüyünü müşahidə etmək mümkündür. Tibbi spa sənayesinin 2030-cu ilədək dünyada 49 milyard dollara çatacağı gözlənilir. Bu proqnoz IV müalicələrə tələbin təkcə Hollywood məşhurları arasında deyil, ümumi əhali arasında da necə artdığını göstərir.

Mövcud olmayan sübutlarla üzləşmək

İnfuziyaların populyarlığı qismən onların sübuta əsaslanan müasir təbabətdən üstün tutulmasına söykənir; bəlkə də onların daha təbii, daha təhlükəsiz və daha az əlavə təsirli olduğu düşünülür. Bu müalicələrin cəlbediciliyinin digər maraqlı tərəfi infuziyaların xəstəxana ilə əlaqələndirilməsi, lakin xəstəliyi müalicə etməkdən əlavə sağlamlıq qazandıracağına inanılması ola bilər. Bəlkə də ən mühümü, bu infuziyalar adətən məşhurlar və sosial media təsirçiləri tərəfindən təbliğ olunur və bu, onların fayda və təhlükəsizliyinin qavranılmasına böyük təsir göstərə bilər.

Bəs səhiyyə mütəxəssislərinin belə müalicələri təyin etməsi niyə yanlışdır və ya ən azı potensial problem yaradır? Xüsusilə zərər az olduqda insanlara istədiklərini niyə verməməlidirlər?

Əvvəla, həkimlər tənzimlənməyən bazarda tacir deyil, tibb peşəsinin səriştəli nümayəndələridir. Bir peşə başqalarına xidmət etmək üçün istifadə olunan xüsusi və mürəkkəb biliklər toplusunu yaradır və qoruyur. Peşələrin öz fəaliyyətlərini istiqamətləndirən şəffaf standartlar toplusuna (məsələn, etik qaydalar, sübuta əsaslanan klinik praktika təlimatları) uyğun davranması gözlənilir.

Həmçinin peşə üzvlərindən səriştələrini qoruması, dürüstlük və başqalarına fədakar münasibət prinsiplərinə bağlı qalması, ictimai faydanı nəzərə alması gözlənilir. Bu zəruri xidmətlərin göstərilməsi və həmin dəyərlərə sadiqlik müqabilində cəmiyyətlə peşə arasında gizli bir “sosial müqavilə” yaranır. Bu müqavilə peşənin öz sahəsində yeganə səlahiyyətli olmasını, fəaliyyətində müstəqilliyini və özünü tənzimləmə imtiyazını təmin edir. (Bu müqavilənin zamanla necə dəyişməsi daha uzun və mürəkkəb mövzudur.) Lakin tibb peşəsi bu müqaviləyə əməl etməklə, xüsusən tibbi xidmət standartlarına sadiq qalmaqla fəaliyyətini cəmiyyət qarşısında legitimləşdirir.

Etik baxımdan peşə üzvü olmaq səlahiyyət verir, eyni zamanda məsuliyyət də tələb edir. Səlahiyyət qismən dövlət tibb şuraları və tibbi ixtisas şuralarından alınan lisenziyalardan qaynaqlanır. Peşənin ayrı-ayrı üzvləri yalnız peşə daxilində qəbul edilmiş tibbi praktika standartlarına uyğun sayılan müalicələri göstərmək məsuliyyəti daşıyırlar. Bu standartlarla işləmək xəstələri zərərdən qorumağa kömək edir, eyni zamanda həm konkret mütəxəssisin, həm də tibb peşəsinin legitimliyini qoruyur. Həkimlər sırf gəlir gətirən hər cür sübutsuz müalicəni təklif edən “ilan yağı” satıcıları deyillər. Belə yanaşmanın aşkar hüquqi riskləri var, lakin o həm də peşənin bütövlüyünü təhdid edir və ictimai etimadı azalda bilər. Nəticə etibarilə, tələb edilən müalicələri yalnız konkret xəstə üçün sağlamlıq faydası iddialarının təhlükəsizliyini və effektivliyini qiymətləndirməyə cavabdeh olan tibb mütəxəssisləri təyin edə bilərlər.

Bəs həkimlər fayda verməyən və ya bioloji cəhətdən təsirli ola biləcəyini düşünmək üçün ağlabatan əsas olmayan konkret tibbi müalicələri göstərmək barədə necə qərar verməlidirlər? Yuxarıdakı vəziyyətə qayıtsaq, həkimlərdən “immuniteti gücləndirmək” üçün venadaxili məhlul, əlavə və elektrolit müalicəsi istəndikdə nə etməlidirlər?

Əvvəla, hər xəstənin tələb etdiyi müalicəni göstərmək üçün peşə öhdəliyi yoxdur. Həkimlər təklif və tətbiq etdikləri müalicələrin qəbul edilmiş tibbi praktika standartlarına uyğunluğunu təmin etmək səlahiyyətinə və məsuliyyətinə malikdirlər. Müalicə bu standartlara uyğun deyilsə, onu göstərmək məcburiyyəti yoxdur.

Həqiqətən də, xəstəyə potensial zərər minimal olsa belə (bu, qətiyyən sıfır deyil), venadaxili maye müalicəsini təyin etməkdən imtina üçün güclü etik əsaslar var. Sağlam bir şəxsə salin (durulaşdırılmış duzlu su məhlulu) verilməsinin iki potensial faydası olsa da, bunların heç biri belə müalicəni etik baxımdan əsaslandırmaq üçün kifayət etmir.

Birincisi, konkret xəstə infuziyanı faydalı hesab edə bilər. İnfuziyadan sonra özünü daha yaxşı və ya daha enerjili hiss etdiyini söyləyə bilər. Bu, mübahisəsizdir və mübahisə etməyə dəyməz: insanlara necə hiss etməli olduqlarını demək adətən uduzulmuş mübahisədir. Lakin həkimin müalicəni təyin etmək öhdəliyinin olması üçün ən azı tibbi baxımdan müəyyən fayda olmalıdır. Bu, xəstə seçimlərinin əhəmiyyətsiz və ya aidiyyətsiz olması demək deyil; sadəcə tibbi fayda olmadıqda onlar həlledici deyil. Belə müalicənin ikinci potensial faydası onu tətbiq edən klinikanın maliyyə maraqlarıdır; bu fayda uyğun tibbi müalicənin müəyyənləşdirilməsində heç vaxt əsas hərəkətverici amil olmamalıdır.