Yüksək hündürlükdə gizli təhlükə: pilotlarda dəri xərçəngi riski və erkən diaqnostikaya ehtiyac
Bu məqalədə
Pilotlarda niyə dəri xərçəngi daha çox yaranır?
Aviasiya işçiləri hündürlüyün hər 4.500 feet (1.3 km) artması ilə ikiqat yüksələn kosmik radiasiya və pilot kabinəsinin şüşəsindən keçən, süzülməmiş UVA şüaları səbəbindən ümumi əhali ilə müqayisədə 2 qat yüksək melanoma riski ilə üzləşirlər.
Aviasiya işçiləri peşələrinin xüsusiyyətinə görə bioloji imkanlarımızın hüdudlarını zorlayan iş şəraitində çalışırlar. Hərbi və kommersiya aviasiyası pilotları yüksək hündürlükdə uzun müddət məruz qaldıqları kosmik radiasiya və ultrabənövşəyi (UV) şüalar səbəbindən, xüsusilə dəri xərçəngi baxımından xeyli yüksək risk daşıyırlar.
Günəş fəallığından və qalaktik mənbələrdən yaranan kosmik ionlaşdırıcı radiasiya 35.000 feet və daha yüksək uçuş hündürlüyündə nəzərəçarpan olur. Atmosferin seyrəldiyi bu yüksəkliklərdə bədənimiz təbii qoruyucu sipərindən məhrum qalır.
Bioloji zədələnmənin mexanizmi: DNT niyə pozulur?
Aviasiya işçilərinin məruz qaldığı ümumi radiasiya dozası bəzi hallarda radiasiya ilə işləyən əməkdaşların aldığı dozadan da yüksək ola bilər. Risk amillərini daha yaxşı anlamaq üçün iki əsas mənbəni nəzərdən keçirməliyik:
Kosmik ionlaşdırıcı radiasiya
Atmosfer seyrəldikcə qoruyuculuğu azalır. Xüsusilə qütb marşrutlarında (qütb enliklərində) uçuş zamanı radiasiyaya məruzqalma ekvatorla müqayisədə 2 qat çoxdur.
Süzülməmiş UV şüaları
Pilot kabinəsinin şüşələri UVB şüalarının böyük hissəsini saxlasa da, UVA radiasiyasının 50%-dən çoxu süzülmədən içəri keçir. Bu şüalar dərinin dərin qatlarına nüfuz edərək DNT zədələnməsi və oksidləşdirici stress yaradır.
Elmi məlumatlarla risk cədvəli
Ümumi əhali ilə müqayisədə pilotlarda bədxassəli melanomanın insidensi iki qat yüksəkdir.
Melanomadan ölüm göstəricisi pilotlarda ümumi əhali ilə müqayisədə 83% yüksəkdir.
ABŞ Müdafiə Nazirliyinin (2023) məlumatlarına görə, qalxanabənzər vəzi xərçəngində əhəmiyyətli artım aşkarlanıb.
Tənzimləmədə boşluq: Aİ ilə ABŞ arasındakı fərq
Bütün bu məlum risklərə baxmayaraq, aviasiya qurumlarının yanaşmaları arasında ciddi fərqlər var. Avropa İttifaqı aviaşirkət əməkdaşlarının məruz qaldığı kosmik ionlaşdırıcı radiasiyanın qiymətləndirilməsini məcburi edir. İllik dozanın 1 mSv -dən yüksək olacağı gözlənildikdə izləmə başlanır və 6 mSv/il həddinin aşılmaması üçün uçuş cədvəllərində dəyişikliklər edilməsini tələb edir.
Bunun əksinə, ABŞ-da Federal Aviasiya İdarəsinin (FAA) rəsmi doza həddi və ya nəzarət tələbi yoxdur. Təyyarələrdə daimi radiasiya dozimetrlərinin olmaması pilotların aldığı ümumi dozanın dəqiq ölçülməsinə mane olur və qabaqlayıcı tədbirləri çətinləşdirir.
Pilotlarda rast gəlinən konkret xərçəng növləri
1. Bədxassəli melanoma (ən ölümcül risk)
2015-ci ildə JAMA Dermatology jurnalında dərc edilmiş Sanlorenzo və həmkarlarının meta-analizi pilotlarda melanomanın insidensinin ümumi əhali ilə müqayisədə iki dəfədən çox olduğunu təsdiqləyib.
Miura və komandasının (2019) sistematik icmalında isə maraqlı bir məqam diqqəti çəkir: pilotlarla bort bələdçilərində xəstəliyin yaranma riski oxşar olsa da, ölüm riski pilotlarda daha yüksəkdir. Tədqiqatçılar bunu pilot kabinəsinin ön şüşəsindən keçən güclü və süzülməmiş UV radiasiyası ilə əlaqələndirirlər.
2. Melanoma olmayan dəri xərçəngləri
Bunlar adətən bazal hüceyrəli karsinoma (BCC) və yastıhüceyrəli karsinoma (SCC) olmaqla iki yerə ayrılır.
- Bazal hüceyrəli karsinoma: Bütün halların 80%-ni təşkil edir. Adətən mirvari ağlığında və ya çəhrayı düyünlər şəklində görünür.
- Yastıhüceyrəli karsinoma: 20% tezliklə rast gəlinir. Sağalmayan yaralar və ya qabıqlı zədələr şəklində üzə çıxır.
3. Digər sistemik xərçənglər
Risk yalnız dəri ilə məhdudlaşmır. ABŞ Müdafiə Nazirliyinin 2023-cü il tədqiqatı uçuş heyətində ümumi əhali ilə müqayisədə qalxanabənzər vəzi xərçənginin 39% daha yüksək və prostat xərçənginin 16% daha yüksək tezliklə rast gəlindiyini bildirib. Robbins və həmkarları (2020) isə döyüş pilotlarında xaya xərçəngi və qeyri-Hodgkin limfoması riskinin də artdığını bildiriblər.
Erkən diaqnostikanın qızıl standartı: ABCDE qaydası
Dermatoloqlar və ilkin səhiyyə həkimləri üçün ən vacib addım hər il bütün bədənin dəri müayinəsidir. Pilotlar özlərini müayinə edərkən aşağıdakı ABCDE meyarlarını nəzərə almalıdırlar:
Xalın ortasından xətt çəkildikdə iki yarısı bir-birinə bənzəmirsə, bu, şübhə doğurmalıdır.
Kənarlar qeyri-müntəzəm, girintili-çıxıntılı, qeyri-aydın və ya “dişli” quruluşdadırsa, risklidir.
Xal tək rəngli deyilsə, qəhvəyi, qara, qırmızı, ağ və ya mavi çalarların qarışığından ibarətdirsə, diqqətli olmaq lazımdır.
Adətən 6 mm-dən (karandaş pozanının diametrindən) böyük zədələr melanoma baxımından daha risklidir.
Ən vacib meyardır. Xalın ölçüsü, forması və ya rəngi dəyişirsə, yaxud qaşınma və ya qanama yaranırsa, dərhal biopsiya tələb olunur.
Nəticə və klinik tövsiyələr
Aviasiya işçiləri peşə ilə bağlı məruzqalma səbəbindən onkoloji baxımdan “yüksək riskli qrup” sayılmalıdırlar. Pilot kabinəsi şüşələrinin UV şüalarını süzmə qabiliyyətinin artırılması sənaye üçün zəruri olsa da, fərdi qorunma həyati əhəmiyyət daşıyır.
Uçuş zamanı günəşdən qoruyucu vasitələrdən və UV-dən qoruyan geyimlərdən istifadə, ən əsası isə ildə ən azı bir dəfə dermatoskopik müayinə bu riski idarə etməyin ən effektiv yoludur. Unutmaq olmaz ki, erkən mərhələdə aşkarlanan melanomada 5 illik sağqalma 99% olduğu halda, gec mərhələdə bu göstərici kəskin azalır.
- Jr. CG. Study on the incidence of cancer diagnosis and mortality among military aviators and aviation support personnel. Defense Do; 2023. [Hesabata keçid]
- Scheibler C, et al. Cancer risks from cosmic radiation exposure in flight: a review. Front Public Health. 2022. [DOI: 10.3389/fpubh.2022.947068]
- Sanlorenzo M, et al. The risk of melanoma in airline pilots and cabin crew: a meta-analysis. JAMA Dermatol. 2015;151:51-58. [DOI: 10.1001/jamadermatol.2014.1077]
- Miura K, et al. Do airline pilots and cabin crew have raised risks of melanoma and other skin cancers? Systematic review and meta-analysis. Br J Dermatol. 2019;181(1):55-64. [DOI: 10.1111/bjd.17586]
- Minoretti P, et al. Occupational health challenges for aviation workers amid the changing climate: a narrative review. Cureus. 2024;16(3):e55935. [DOI: 10.7759/cureus.55935]
- Pariset E, et al. DNA damage baseline predicts resilience to space radiation and radiotherapy. Cell Rep. 2020;33(10):108434. [DOI: 10.1016/j.celrep.2020.108434]
- Seitz G. The highs and lows of sun exposure: understanding the impact of altitude. Wyoming Academy of Dermatology. [Mənbəyə keçid]
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.