از «به من دست نزن» تا گرگی گرسنه: آزمون یک جراح قرون وسطایی در برابر سرطان

در سدهٔ یازدهم، کنستانتین آفریقاییکوشیده بود با انتقال گنجینهٔ پزشکی نظری شرق (Liber Pantegni) به غرب، «علت بیماری» را توضیح دهد. اما دانش نظری به‌تنهایی برای پزشکی که کنار بستر بیمار با زخمی خون‌ریزی‌دهنده روبه‌رو می‌شد کافی نبود. با رسیدن به سدهٔ دوازدهم، جهت پزشکی اروپا از نظریه به عمل، یعنی به جراحی تغییر کرد.

قلب این دگرگونی، مرکز مشهور جنوب ایتالیا، مدرسهٔ پزشکی سالرنوبود. یکی از درخشان‌ترین ذهن‌هایی که این مدرسه پرورش داد، راجر فروگاردی بود که به «راجرِ پارما» نیز شهرت داشت. فروگاردی صرفاً دانشگاهیِ خوانندهٔ کتاب‌های کهن نبود؛ او جراحی بود که چاقویش را به کار می‌گرفت، زخم را مشاهده می‌کرد و آنچه می‌دید به‌طور نظام‌مند ثبت می‌کرد.

Practica Chirurgiae: نخستین کتاب نظام‌مند جراحی

اثر او که حدود سال 1180 نگاشت، Practica Chirurgiae (عمل جراحی)، نخستین راهنمای نظام‌مند جراحی نوشته‌شده در اروپای لاتین است. این اثر که بعدها با نام «Rogerina» شهرت یافت، با سبکی روشن، مبتنی بر مشاهده و به‌دور از نقل‌قول‌های مدرسی نوشته شد.

این اثر که طیف گسترده‌ای از آسیب‌های سر تا جراحی‌های گواتر را پوشش می‌داد، به‌ویژه از نظر تاریخ سرطان‌شناسی، نوآوری انقلابی‌ای به همراه داشت: طبقه‌بندی بیماری‌ها بر اساس جایگاه آناتومیک و برآورد پیش‌آگهی (سیر بیماری).

تولد یک استعاره: «Lupus» (گرگ)

راجر فروگاردی اصطلاحی را وارد ادبیات پزشکی کرد که هنوز هم از آن استفاده می‌کنیم، هرچند آن زمان معنایی بسیار گسترده‌تر داشت: Lupus (گرگ).

نکته: «Lupus» توصیف‌شده توسط راجر دقیقاً با بیماری خودایمنی امروزی، لوپوس اریتماتوز سیستمیک (SLE)، مطابقت ندارد. او احتمالاً سل پوستی، زخم‌های وریدی شدید یا عفونت‌های نکروزدهنده را توصیف می‌کرد. اما این تمایز شاهدی بود بر اینکه پزشکان شروع به تشخیص تفاوت میان بیماری‌هایی کرده‌اند که «شبیه هم به نظر می‌رسند، اما رفتار متفاوتی دارند».

تمایز حیاتی: Noli Me Tangere در برابر Lupus

اوج دیدگاه سرطان‌شناختی فروگاردی، تمایز قاطعی بود که میان تومورهای ناحیهٔ صورت و زخم‌های دیگر بخش‌های بدن گذاشت. این تمایز، روایتی از آگاهی جراح به این نکته است که چه زمانی باید دست نگه دارد.

راجر همچنین برای ضایعات بثوریِ تنه، اصطلاح «Cingulus» (کمربند) را به کار برد که احتمالاً به بیماری زونا (Herpes Zoster) اشاره دارد.

درمان در قرون وسطی: پانسمان‌های سفیدهٔ تخم‌مرغ

درمان‌های راجر فروگاردی آمیزه‌ای از داروشناسی زمانه و راه‌حل‌های عملی بود. پروتکلی که برای آسیب‌های گردن و برخی ضایعات سطحی طراحی کرده بود بسیار جالب بود:

• سفیدهٔ تخم‌مرغ (Egg-Albumen): پانسمان‌های آغشته به سفیدهٔ تخم‌مرغ روی زخم‌ها گذاشته می‌شد. سفیده پس از خشک شدن، لایه‌ای طبیعی، محافظ، نفوذناپذیر به هوا و جمع‌کنندهٔ بافت روی زخم ایجاد می‌کرد.
• پمادهای جیوه‌دار: در این دوره، استفاده از جیوه برای بیماری‌های پوستی رو به گسترش گذاشت و راجر نیز در مواردی کاربرد موضعی (سطحی) آن را توصیه می‌کرد.