“Mənə toxunma”dan ac canavara: orta əsr cərrahının xərçəng sınağı

On birinci əsrdə Konstantin AfrikanusŞərqin nəzəri təbabət xəzinəsini (Liber Pantegni) Qərbə gətirərək “xəstəliyin səbəbini” izah etməyə çalışmışdı. Lakin nəzəri bilik xəstənin yatağı yanında qanayan yara ilə üzləşən həkim üçün təkbaşına kifayət etmirdi. On ikinci əsrə gəldikdə Avropa təbabətində istiqamət nəzəriyyədən praktikaya, yəni cərrahiyyəyə dönməyə başladı.

Bu dönüşün mərkəzi Cənubi İtaliyanın məşhur Salerno Tibb Məktəbiidi. Bu məktəbin yetişdirdiyi ən parlaq zəkalardan biri də “Parmalı Roger” kimi tanınan Roger Frugardi idi. Frugardi yalnız köhnə kitabları oxuyan alim deyildi; o, bıçağını işlədən, yaranı müşahidə edən və gördüklərini sistemli şəkildə qeydə alan cərrah idi.

Practica Chirurgiae: ilk sistemli cərrahiyyə kitabı

Təxminən 1180-ci ildə qələmə aldığı Practica Chirurgiae (Cərrahiyyə praktikası) Latın Avropasında yazılmış ilk sistemli cərrahiyyə əl kitabıdır. Daha sonra “Rogerina” adı ilə şöhrət qazanan bu əsər sxolastik sitatlardan uzaq, aydın və müşahidəyə əsaslanan üslubda yazılmışdır.

Baş travmalarından zob əməliyyatlarına qədər geniş sahəni əhatə edən əsər xüsusilə onkologiya tarixi üçün inqilabi yenilik gətirmişdir: Xəstəliklərin anatomik yerləşməsinə görə təsnifatı və proqnozun (xəstəliyin gedişinin) təxmin edilməsi.

Metaforanın doğuluşu: “Lupus” (Canavar)

Roger Frugardi tibb ədəbiyyatına bu gün də işlətdiyimiz, lakin o dövrdə daha geniş məna daşıyan bir termin gətirdi: Lupus (Canavar).

Qeyd: Rogerin təsvir etdiyi “Lupus” bugünkü autoimmun xəstəlik olan sistemli qırmızı qurdeşənəyi (SLE) ilə tam üst-üstə düşmür. Ehtimal ki, dəri vərəmini, ağır venoz xoraları və ya nekrotikləşdirici infeksiyaları təsvir edirdi. Lakin bu fərqləndirmə həkimlərin “oxşar görünən, amma fərqli davranan” xəstəlikləri ayırmağa başladığının sübutu idi.

Həyati fərq: Noli Me Tangere və Lupus

Frugardinin onkoloji baxışının zirvəsi üzdəki şişlərlə bədənin digər yerlərindəki yaralar arasında qoyduğu kəskin fərqdir. Bu fərq bir cərrahın nə vaxt dayanmalı olduğunu bilməsinin tarixidir.

Roger həmçinin gövdədəki səpgili zədələnmələr üçün “Cingulus” (Kəmər) terminini işlətmişdir; bu, ehtimal ki, kəmərləyici dəmrov (Herpes Zoster) xəstəliyinə işarə edir.

Orta əsrlərdə müalicə: yumurta ağı sarğıları

Roger Frugardinin müalicələri dövrün farmakologiyası ilə praktik həllərin qarışığı idi. Boyun zədələri və bəzi səthi zədələnmələr üçün hazırladığı protokol olduqca maraqlı idi:

• Yumurta ağı (Egg-Albumen): Yaraların üzərinə yumurta ağı çəkilmiş sarğılar qoyulurdu. Yumurta ağı quruduqda yaranın üzərində qoruyucu, hava keçirməyən və toxumanı büzən təbii təbəqə yaradırdı.
• Civəli məlhəmlər: Bu dövrdə dəri xəstəliklərində civədən istifadə yayılmağa başlamışdı və Roger də müəyyən hallarda yerli (səthi) tətbiqləri tövsiyə edirdi.